سُرمه ی چشم

با درود بر همگی :

امروز میخواهم از یکی از کهنترین مواد آرایشی که در ایران باستان در هر دو جنس زن و مرد به کار برده میشد سخن بگویم . و آن چیزی نیست جز سُرمَه که در کتاب "از زبان داریوش " و در کتابهای دیگر به گونه ای گذرا گفته شده که شاهان هخامنشی از آن بهره میجستند و آن را در چشم میکشیدند و همچنین گفته شده سورنا بزرگ هم به مانند زنان آرایش میکرد .اما شاید گونه ی آرایش مردانه در آن روزگار بوده که ما از آن بی خبریم .اما بانوان بیشتر سرمه را بر روی مژه و پلک میکشند تا زیباتر جلو کنند سرمه به ویژه برای نژاد گندمی سیاه چشم خیلی دلنواز است . سرمه دو گونهاست : یک گونه ی دست ساز و گونه ی دیگر که از سایش و کوفتن گونه ای سنگ بنام آنتیمون در هاونگ به دست میآید . گرد نرم شده سولفور آهن يا نقره كه براي سياه كردن مژه ها و پلك ها به كار مي رود خواص دارویی بسیاری دارد که درپزشکی اسلامی به آن اشاره رفته :

ـ به رشد موها كمك مى كند.
قطع ريزش زياد اشك و رويش مو مى گردد.سرمه نور چشم را زياد مى كند و باعث رشد مژه ها مى شود
سرمه توان آميزش را افزايش مى دهد
سرمه كشيدن با اثمد موجب رشد مژه ها مى شود، و چشم را تيز بين مى كند، سرمه آب دهان را شيرين مى كند

سرمه اثمد چيست؟
در مورد اين كه «إثمد» سنگ معروفى است كه از آن سرمه گرفته مى شود و بنام «سرمه اثمد» ناميده مى شود، در مجمع البحرين آمده است: «إثمد سنگى است كه به وسيله آن سرمه مى كشند و معادن آن در مشرق است، و بنا به رای دهخدا کانسار( معادن) آن در اصفهان است
بخوانیم :

«اثمد سنگ سرمه است و آن سنگى است كه از مغرب و نيز از اصفهان مى آورند. و بهترين آن، سنگ سرمه اصفهان است، نام ديگر آن انتيمون (antimine)مى باشد
علّامه مجلسى(رحمه الله) مى گويد: «اثمد سنگ سياهى است كه معدن آن اصفهان و اطراف آن است.
و همچنین گفته شده :

اين نوع سرمه درسرزمین مکه يافت مى شود!

و در حدود العالم میخوانیم:و اندر کوههاي وي [ طوس ] معدن پيروزه است و معدن مس است و سرب و سرمه و شبه و ديگ سنگين . سرمه: نام قريه اي است سرمه خيز از بلاد فارس . (آنندراج ). نام قريه اي است از قراي فارس که در آن سرمه خيزد. (برهان ). نام دهي است به فارس نزديک به آباده که از آن سرمه خيزد و معرب آن سرمق است . (انجمن آرا). شهرکي است به ناحيت پارس اندر ميان کوه نهاده ، سردسير جايي آبادان و با کشت و برز و نعمت بسيار و مردم بسيار. (حدود العالم ).

و امّا درمورد جنس «ميل» سرمه و جنس «سرمه دان» در روايتى مى خوانيم:
حسن بن جهم از امام رضا مى گويد: سرمه دانى كه از استخوان و ميل آن كه از آهن ساخته شده بود

اما گونه ی دست ساز آن که از دانه های مغز آماده میشود و من روش آماده سازی در روستا های پیرامون قم دیده ام :

مواد لازم : مغز بادام و فندوق تازه پوست کنده . بادام و فندوق نباید بو داده و نمک سود باشد . بلکه باید تنها خشک باشند .

روش آماده سازی :

نخست مقداری برگ خشک را در جایی پاکیزه میزیزیم .سپس مقداری شاخه های بسیار بسیار نازک درخت را روی برگها میگذاریم و سپس شاخه های و خار های بیابان و روی آنها یک تخته سنگ صاف و نرم رود خانه و مغز های فندوق و بادام پوست کنده را روی سنگ میریزیم . و برگها را آتش میزنیم این کار برای اینست که شعله خیلی آرام و نرم باشد و بوی این برگها و تیغاله به گردها برود .

هشدار : هزگز با شعله گاز این کار را نکنید !

پس از اینکه همه ی مغز ها خاکستر شد آرام خاکستر مغز بادام و فندوق را گرد آوری کنید و در هاونگ بریزد و خوب در هاونگ بسایید تا یکنواخت و پودر شود .آن گا آن را در سرمه دان بریزید .

در گذشته که مداد چشم نبود . میدانید چگونه در ابرو ها مداد میکشیدند ؟

یک مغز بادام درشت بر میداشتند و سر نوک تیز آن را با آتش چوب می سوزاندند تا کمی سیاه شود و به مانند مداد های امرو.زی در ابرو میکشیدند منتهی فرقش با مداد های امروزی در این است که این سیاهه ی گیاهی ریشه ی ابرو ها را آن قدر استوار میکند که در هنگام بر داشتن ابرو مو ها جیر جیر میکند اما مداد های امروزی باعث ریزش ابرو میشود و همچنین ریمل های امروزی که موجب چروک پلک و پیری زود رس میشود . در گذشته برای شادابی پوست زیر چشم و پلک از روغن همیشه بهار بهره میبردند که هم خوشبو بود و هم بسیار سودمند تر از این لوسیون های شیمایی کار میکرد .

همچنان سرمه که دخت خوبروي
هم بسان گرد بردارد از اوي .

رودکي .

دو چشم ترا ديدنم سرمه بود
کنون از چه گشته ست آن سرمه دود.

اسدي .

از سايش سرمه بسود هاون
گرچه تو نديديش ديد دانا.

ناصرخسرو.

چرخ همي خرد بخواهدت کوفت
خردتر از سرمه گر از آهني .

ناصرخسرو.

شب تاريک سرمه بود مگر
که از او چشم زهره شد روشن .

مسعودسعد.
..............................................
کي دانستم کاهل صفاهان کورند
با اينهمه سرمه کز صفاهان خيزد.

مجيرالدين بيلقاني .
.................................................
گر از درگاه او گردي رسيدي
بجاي سرمه در چشمش کشيدي .

نظامي .
..................................................
تنگدل از خنده ترکان شکر
سرمه بر از چشم غزالان نظر.

نظامي .
....................................................
از درش گردي که آرد باد صبح
سرمه چشم جهان بين من است .

عطار.
.......................................................

چشمي که دلي برد به تاراج
داني که به سرمه نيست محتاج .

اميرخسرو دهلوي .
..............................................................

با درود فراوان
برگرفته از کتاب "از زبان داریوش" :

در میان وسایل آرایش ، سرمه دان هایی از برنز یافت شده که اغلب به هیئت یک زن ساخته شده است . نمونه ی مجموعه ی خصوصی فروغی از زیبایی خاصی برخوردار است. زنی که به صورت سرمه دان ساخته شده لباس هخامنشی برتن دارد که به خصوص آستین هایش از زیبایی خاصی برخوردار است .

از پشت سر زن گیسوان بلندی آویخته است و برگردن گردن بند پهنی از مروارید دارد . دسته ی کلاهک سرمه دان که به شکل پایه مبل ساخته شده ، برای آسانی کار کمی بلند تر گرفته شده و روی آن یک پرنده نشسته است . سرمه دان برنزی مشابهی ، البته با ظرافتی کم تر ، در موزه ی آشمولین آکسفورد نگه داری می شود.

سرمه و سرمه دانی از بخش های کردنشین