دبیرش

نویسنده: سورنا فیروزی

مورد خط نداشن ایرانیان پیش از داریوش یکم هخامنشی، یکی ازادعاهای پر هیاهوی معاصر است. استنادهای مطرحه در این راستا عبارت اند از:
1- افسانه ای بودن دوران پیشدادی و کیانی برای استناد کردن به آنها
2- یافت نشدن نوشته ای از دوران مادی به رسمیت شناخته شده ( ا ز دیااوکو به بعد)
3- اشاره استوره ای شاهنامه به آموزش خط به ایرانیان توسط بگیانگان (دیوان)
4- جمله داریوش یکم در بیستون
موارد بالا به ظاهر دلایل قاطعی در تائید نظر مورد گفتگو بشمار می آیند؛ اما میبایست نگاهی تحلیلی به هر یک از آنها بیاندازیم تا ارزشمندی و درستی آنها را سنجش نماییم.
1- فرض بگیریم که بدون انجام حتی یک پروژه باستان شناختی، تمامی شخصیت های سیاسی، رزمی و علمی دو دوره پیشدادی و کیانی افسانه و استوره هستند. اما دو دوره لهراسپ و گشتاسپ که به آن، زندگانی شخصیت استوار تاریخی زرتشت سپیتمان گره خورده است، قابل زادیش سلیقه ای نیست. و میدانیم که زرتشت سروده های خود را به صورت نوشتاری به دربار گشتاسپ برد.
چنان که روشن است، این رویداد مدت ها پیش از داریوش و در میان ایرانیان رخ داده است. زرتشت سپیتمان، فرزانه ای است که به دوران کی گشتاسپ کیانی پسر لهراسپ اندیشه های خود را در قالب سروده هایی با نام «گات ها» به تختگاه ایران (بلخ) آورد. این اندیشمند، به گزارش اسناد کلاسیک چون پلینی، اوسبیوس، شاهنامه و غیره، هزاران سال پیش از عصر هخامنشیان میزیسته است . [1]
2-آنچه در شاهنامه آمده، صرفا آموزش خط دشمن از سوی تهمورس است و نه آموزش شیوه نگارش. نکته قابل اندیشه در اینجا، این که چگونه است که پیشتر، گزارش های مربوط به عصر پیشدادی و کیانی در شاهنامه استوره شمرده میشود و مورد استناد پژوهش های تاریخی قرار نمیگیرد، اما در این مورد خاص، به ناگاه مورد استناد واقع شده است؟؟
3- در ارتباط با دوران هخامنشی نیز، فریبکاران با جعلی خواندن نبشته های فرا داریوشی، در تلاش اند که ساخت خط میخی پارسی را به داریوش یکم نسبت دهند و به این گونه بیان دارند که ایرانیان تا به زمان شاه یادشده، بجز ادبیات شفاهی، هیچ قدرتی برای ثبت و ترابرش اندیشه های خود نداشته اند. این در حالی است که این مدعیان هیچ دلیلی برای جعلی دانستن نبشته های آریارمنَ (پدر پدربزرگ داریوش)، ارشام (پدربزرگ داریوش، و کورش در پاسارگاد ارائه نمیکنند.
در این باره، رلف نارمن شارپ مسئله را این گونه مطرح و حل میکند:
بعضی از محققین در اصالت و اعتبار این دو لوحه تردید کرده تصور نموده اند، که متعلق بزمان اردشیر دوم هخامشی (359- 407پ.م) است، و این پادشاه دستور داده تا این دو لوح را بنام پادشاهان سابق درست کنند، زیرا چنانکه کورش کبیر ارشام را از سلطنت خلع کرده بود برادر کوچک اردشیر دوم، که نیز اسم کورش داشت، علیه برادر خود قیام کرده میخواست او را هم از مقام سلطنتی اخراج کند، پس گویا اردشیر برای تایید و تثبیت حق شاهانه ارشام و آریارمن، که از نیاکان او بودند، چنین لوح هایی بوجود آورد، ولی بدلائل زیرا باید این تصور را بی اساس دانست.
1- این دو لوح فقط بزبان پارسی باستان نقر گردیده، در صورتی که لوح های زرین و سیمین بنام داریوش کبیر، ترجمه هایی بزبان های ایلامی و بابلی هم دارند. زیرا در زمان او، سلطه پادشاهان پارس شامل آن سرزمین ها شده بود پس باید انتظار کشید که لوح های شهریاران قبل از داریوش فاقد چنین ترجمه هایی باشد.
2- این دو لوح از خوبی سرزمین پارس و مردمان و اسبان آن تعریف میکند و بغیر از داریوش کبیر که نوه ارشام و نبیره آریارمن بود، و واضحا عباراتی از کتیبه های نیاکان خود نقل مینماید، هیچ یک از سلاطین بعدی چنین تعریفی نکرده اند، زیرا سرزمین پارس با تمام محاسنش قسمت قلیلی از آن اراضی وسیعی بود که بعدا نصیب پادشاهان هخامنشی گردید، و هر قسمت آن امپراتوری بزرگ، شکوه و زیبایی مخصوص خود داشته.
3- در هر دو لوح چون کلمه اورمزدا، را در حالت اضافه مینوشتند فقط هجای H (ه) را علامت آن حالت دانستند، چنانکه سراسر کتیبه بزرگ داریوش کبیر در بیستون همان روش معمول است، در صورتی که در اکثر کتیبه های بعدی، و مخصوصا در کتبیه های اردشیر دوم، چون میخواستند کلمه اورمزدا را در حالت اضافه بنویسند، ha (ها) را بعوض H (ه) تنها به آن کلمه میچسباندند، و این خود دلیل قدمت این دو لوح است.
4- نه در لوحه آریارمن و نه در لوحه ارشام، و نه در کتیبه بیستون هیپکدام این جهار علامت نموداری شاه، اورمزدا، کشور و زمین استعمال نشده است. در صورتیکه در کتیبه های پادشاهان متاخر هخامنشی، مخصوصا اردشیر دوم چند مرتبه این چهار علامت در کتیبه هایشان بکار برده شده است.»
آنچه نارمن شارپ بیان داشته، به میزان کافی گویا است، بنابریان ، ادعای ساختگی بودن نبشته های آریارمن، ارشام وکورش در پاسارگاد و ساخت دبیرش میخی پارسی بدوره داریوش بزرگ، بسان آن است ، که با یک بی منطقی مشابه، نبشته های آشوربنی پال و نبوکدنزر را نیز بدور از ارائه هیچ گواه و برهانی، جعلیات جانشیان آنان بخوانند. فراموش نکنیم که شیوه نگارش به خط میخی پیشتر در میان هیتیایی ها و میتانیایی ها هم وجود داشته است. ضمن اینکه در صورت الگو گیربی این خط از دبیرش های میانرودانی (چه به دوران داریوش چه بدوران نیاکان او ) باز هم شیوه فنون نگارش آن کاملا ایرانی است. در دبیرش میخی پارسی، یک نشان کج به عنوان جداکننده واژگان از هم دیده میشود که در دیگر دبیرش های میخی وجود ندارد. چنین ابتکاری که در پس هزار سال هرگز، توسط سومریان و بابلیان و آشوریان پدیدار نشد ، نمیتوانسته یک شبه از ذهن داریوش و یا نیاکانش پدید آمده باشد. به دیگر سخن این شیوه نیازمند یک پیشینه طولانی است. پیشینه ای که به ظاهر ما آن را در نبشته های هندسی جیرفت میبینیم. نبشته هایی که در آن، به نظر می آید یک خط عمودی، نقش جداکننده واژگان را بازی میکند.

5- داریوش در بیستون به روشنی نوشته است:
«بخواست اورمزدا این نبشته من است که من کردم. بعلاوه به زبان آریایی بود، هم روی لوح هم رو ی چرم تصنیف شد.»
گفتار داریوش بیان میدارد که او متن هایی ایرانی را در کنار متن ایرانی بیستون، بر روی چرم و لوح نوشته و به نقاط دیگر امپراتوری خود فرستاده است، نه آنکه دبیرش ایرانی را ابداع کرده باشد!!!

پانویس
[1] - برای مطالعه بیشتر درباره زمان زرتشت، ر.ک به کتاب زداسال سپیتمانف اثر نگارنده، انتشارات آشیانه کتاب

از کتاب «ناگفته های تاریخ»، سورنا فیروزی، زیر چاپ