پيشينه بافندگي در بختياري

فرش بافي هنري است كه با نياز مادي انسان به زير انداز آغاز شد و با خلاقيت هنري و نگاه معنوي انسان درطول تاريخ، توصيفي هنري يافت.از اين روست كه فرش بافي در عين اينكه صنعت محسوب مي شود هنر نيز هست و اقوام مختلف تار و پود فرش ها يشان را با عشق و نگاه هنرمندانه مي بافند.
وقتي در پيشينه فرش بافي دقت مي كنيم ، متوجه مي شويم كه اولين بافندگان فرش ها مطمئنا به هنگام خلق نقوش بر روي دستبافته هاي خود ، تنها بدنبال پر كردن فضاي دستبافته هاي خود نبوده و مطمئنا خواستار بيان مفهوم يا مفاهيمي خاص نيز بوده اند. برخي معتقدند كه طرح ها بردرجات متعالي روحي و معنوي بافندگان دلالت دارد و برخي نيز آنها را نشات گرفته از زندگي روزمره مي دانند.
درايران نيز فرش بافي ويژگي هاي خاص خود را دارد . ويژگي هايي كه فرش ايراني را به نماد و شناسنامه هنر ايراني در سطح جهان تبديل كرده است و نام سبك هاي مختلف فرش ايران داراي چنان جايگاه و اهميتي در سطح جهان است كه بيگانگان مجبور به جعل نام آنها مي شوند.

اين اعتبار ، از روح هنرمند ايراني سرچشمه مي گيرد و خلاقيتي كه در بافت فرش بكار مي برد و اقوام و عشاير مختلف ايراني هر كدام سبك و سياق خاص خود را در بافتن بكار مي برند تا هر كدام بعنوان زيرشاخه اي از فرش ايران ، در عين حال شناسنامه محلي خود را نيز داشته باشند .

نقوش فرش ها در ميان هر قوم ويژگي هاي منحصر بفردي دارد كه بر اساس اين ويژگي ها دسته بندي و نامگذاري مي شوند و يكي از اين اقوام، بختياري ها هستند كه ريسندگي و پس از آن بافندگي- كه فرش بافي يكي ازجلوه هاي آن محسوب مي شود- در ميان ايشان داراي پيشينه اي كهن است.

هر چند براي فرش بختياري با نقوش استفاده شده در چهارمحال بختياري قدمتي حدود دويست ساله را بر اساس كهن ترين نمونه بافته موجود متصورند (1) اما شباهت ريسندگي در اقوام بختياري با كهن ترين نقوش باستاني لوح هاي تصويري ايلامي بر روي قير طبيعي تاييد كننده اين نكته است كه ريسندگي و به تبع آن انواع مختلف بافندگي از جمله فرش بافي قدمتي كهن در ميان اين اقوام دارد.(2)

مشكلي كه درخصوص پژوهش و كارشناسي نقوش فرش هاي بختياري وجود دارد اين است كه اين نقوش را نمي توان از روي نام آنها دسته بندي كرد،چرا كه اكثر بافندگان ديگر نام نقوش را بخاطر ندارند و يا اينكه به چند نقش متفاوت نام هاي يكسان اطلاق نموده يا بالعكس ، نقوش يكسان را با نام هاي متفاوتي نامگذاري مي كنند و تفسير هر كدام از اين نامگذاري ها نيز صحيح بنظر مي رسد.

در اين رابطه يكي از بهترين روش هاي تقسيم بندي نقوش بختياري مبنا قرار دادن فرم كلي اين نقوش است.بدين ترتيب كه نقوش را به دو دسته كلي نقوش گردان و نقوش شكسته تقسيم بندي نماييم .

نقوش گردان ، به آن دسته از نقوش اطلاق مي شود كه بصورت منحني و گردان باشند و نقوش شكسته به نقش مايه هايي گفته مي شود كه ازخطوط افقي ، عمودي ، مورب و شكسته ساخته مي شوند و خود به دو دسته كوچكتر شكسته هندسي و شكسته غير هندسي قابل تقسيم مي باشند

اگر خطوط بكار گرفته شده ايجاد سطوح هندسي مانند مثلث ، مربع ،لوزي و چندضلعي نمايد به آنها نقوش شكسته هندسي و اگرخطوط بكار گرفته شده فرم هاي غير هندسي نامنظم بوجود آورند نقوش بوجود آمده شكسته ي غير هندسي ناميده مي شوند .

علاوه بر اين مي توان نقوش فرش هاي بختياري را با توجه به محل كاربرد و استفاده آنها در طرح نيز دسته بندي كردبه اين صورت كه نقوش حاشيه ، لچك ، ترنج ، متن ، قاب و خشت هر كدام را مي توان در دسته اي جداگانه قرار داد.

همانگونه كه در نقوش و سفالينه هاي پيش از تاريخ ايران بازتابي از فعاليت كشاورزي و سبك زندگي انسانهاي اوليه فلات ايران قابل برداشت بوده و اين نقوش با توجه به فرهنگ ، آداب و رسوم و اعتقادات مردم آن روزگار شكل گرفته و پيش از آنكه جنبه زيبا شناختي آن در نظر باشد ، بيانگر اعتقادات و شناخت آنان از محيط پيرامون بوده است در نقوش فرش نيز جنبه جهان شناختي و معرفتي و كاربردي عناصر به خوبي خود را نشان مي دهند با اين تفاوت كه اينبار زيبايي نيز مد نظر قرار مي گيرد.

نگاه هنري و جهان بيني فرهنگي بختياريها ، كه از كهن ترين اقوام زاگرس نشين هستند ، بسيار متاثر از طبيعت و محيط پيرامونشان است و خلاقيت هنري خود را در بافتن فرش بعنوان يكي از جلوه هاي هنري نشان ميدهند .

نقشهايي همچون حيوانات (بصورت اساطيري و دو سر ) ، نقش ماهي ، گل هاي اناري و برگ ، گل شانزده پر ، حاشيه بندي و رديف سازي(طرح محرمات افقي) از جمله نقوش متناسب با فرش ها مي باشند كه حاكي از برداشت ايشان از جهان پيرامونشان است.

اما فرش تنها نتيجه و نمونه ي بافندگي در بختياري ها نيست و نمونه هاي ديگري نيز در ميان ايشان بچشم مي خورد.

انواع بافته هاي بختياري را بر اساس تكنيك و روش بافت مي توان در دو گروه كلي تقسيم بندي كرد.شامل بافته هاي گليمي (رندي) و بافته هاي گره دار.

فرش هاي بختياري جزء گروه دوم يعني بافته هاي گره دار محسوب مي شوند اما از بافته هاي گليمي بختياري مي توان به متقال ، كرباس ، جاجيم ، گليم ، موج ، بهون يا سياه چادر ، وريس ، چوقا ، خورجين ( تركيبي از بافت گره دار و گليمي ) حور يا خور ( تركيبي از بافته گليمي و گره دار ) نمكدان ( تركيبي از رندي و گندي)چنته ، توبره ،مفرش ( شكل صندوقي براي رختخواب ها ) جاقلياني ( قليان پيچ ) جانمازي ( سجاده ) ، سفره ، جل اسب ، نمد ، كردين يا كردك (نوعي بالا پوش با ساختار نمدي شكل) گيوه ، خورج ( تركيبي از رندي و گندي ) جوال براي حمل غلات و گاله(مشابه حور ولي بصورت يك لنگه)و ... اشاره نمود.

خود گليم ها نيز البته داراي انواعي هستند . همچون گليم ساده ، چاكدار يا مشبك ، گليم زنجيره اي ، گليم پشت گره دار (مرده پيچ) يا اولادي ، گليم يك چله مشترك ، گليم گره دار با نقش برجسته ، گليم وارونه پيچ و گليم پيچ باف اشاره نمود.

نكته ديگر كه در زمينه بافندگي بختياري قابل توجه است روش هاي تهيه رنگ براي رنگ آميزي خامه فرش است كهخود جلوه ي ديگري از كاربردهاي طبيعت در هنر اين قوم است . عمده ترين رنگزاهاي گياهي بكار رفته در منطقه بختياري شامل برگ مو ، پوست گردو ، پوست انار ، جفت ، روناس ، شيرمال ، كاه ، پوست پياز ، گندل ، جاشير ، و اسپرك است .

در اين ميان گندل ، اسپرك و برگ مو عمده ترين رنگزاهاي مولد رنگ زرد محسوب مي شوند و روناس پس از به آب بستن خامه بكار مي رود.

بختياريها همچنين براي استفاده از اسيد در رنگرزي سنتي و كارگاهي خود از نمونه هاي قابل دسترس اسيد استيك همچون دوغ ترش ،جوهر ليمو ، قارا يا قره قروت استفاده مي كنند كه نشان از توانايي ايشان در استفاده از مواد قابل دسترس پيرامونشان دارد.

جغرافيا نيز تاثير زيادي در فرش بافي ايشان دارد . بختياري ها در ييلاق خود وقت و فراغت بيشتري براي بافتن دارند به همين دليل سبك فرش بافي آنها در منطقه چهار محال تفاوت هايي با مناطق قشلاقي ايشان در مناطق خوزستان دارد.

در خوزستان ، فرش بافان بختياري در مناطق مختلفي همچون لالي،گچ گرسا،خواجه آباد،سردشت،مسجدسليمان،انديكا،قلعه خواجه،چه ريته،حاج حسن آقا، ايذه و … به فعاليت مشغول بوده و البته فرش هاي بافته شده در اين مناطق از نظر اندازه و طرح تفاوت هايي با فرش هاي بافته شده در چهارمحال دارند.

فرش بافي بختياري نمادي از فرهنگ پر بار اين قوم و تبلور نگاه زيبا شناسانه ي ايشان به جهان پيرامون است. طبيعت با تمام زيبايي هايش در فرش و ساير بافته هاي بختياري متبلور است و بيش از هر چيز نشانگر روح سلحشوري و همزيستي اين مردمان سخت كوش با محيط پيرامونشان است.امري كه ريشه در گذشته هاي بسيار دور اين قوم و اين سرزمين دارد.

جهان در نقش بختياري بر روي فرش هاي ايشان متبلور است و چنين است كه شاعر مي سرايد:

بده دستت بدستم اي تو چي خوم

بريم وا يك ديار بختياري

بوينيم كه زمين و آفتو و مه

هدن نقش و نگار بختياري(3)

پي نوشت ها :

1-محمد جواد نصيري : فرش ايران /چاپ دوم 1385/ پونك/صفحه 98

2- يوسف مجيد زاده : تاريخ ايلام / 1376/مركز/تصوير شماره136

3- داراب رئيسي بختياري : گلبانگ بختياري

نوشته شده توسط آسیه سعیدی پور