داوری همگانی و آزمایش های سخت، متضمن عذاب جسمانی، که در کتاب های پهلوی به آنها اشاره شده است، در گات ها وجود ندارد. ولی در گات ها، از آتش اهورایی سخن رفته که در روز داوری همگانی به کار می رود. این آتش اهورایی با آن آتش مادی تفاوت دارد. آتش اهورایی، نوری است که در دل هر اشویی می درخشد. باید به یادآوریم که: خداوند، نور و روشنایی بی کران است و در پرتو این روشنایی است که کرده ها سنجیده می شود. اشاره ی گات ها به آزمایش آتش اهورایی، همان آزمایش با قانون اشا است که کارنامه ی اعمال آدمی را رو می کند. طبق نوشته های گات ها، قانون اشا است که چگونگی پاداش را معین می کند.(1) آتش مادی می سوزاند؛ آتش مادی شادی به نیکوکار نمی دهد. بنابراین هرجا آتش اهورایی، در گات ها به کار رفته، باید آن را به معنای روشنایی و بینش دانست. اشوزرتشت، اعلام می دارد که هر اندازه مهر و فروتنی (آرمیتی) و داد در جویندگان حقیقت بیشتر شود، در پیمودن راه اشا استوارتر می شوند و آتش اهورایی خرد (وهومن)، پاداش آنان را می دهد.(2) روشن است که، 5487آتش اهورایی خرد نمی تواند بسوزاند. ولی، می تواند روشنایی و آگاهی ببخشد.


دستور دالا در این باره زیبا می گوید: «روشنایی در هر جلوه ای، خواه آتش اجاق خانه، یا درخشندگی مطبوع خورشید در آسمان لاجوردی، یا تابش نقره ی فام ماه در فضا، یا برق چشمک ستارگان در فلک دوّار، یا شکل های دیگر انرژی که هستی بخش آفرینش اند، نمادی از اهورمزداست. شگفت آور نیست که اشوزرتشت، خردمند ایران باستان، آتش را نماد مقدس دین و روشنایی اهورایی خداوند دانسته است.»(3)


قدرت آتش اهورایی در 5487"راستی" است و نه در سوزاندن. در گات ها به کرّات و در ارتباط با موضوعات مختلف، به آتش اهورایی "مینیو اثراش"(4) و نیز به آتش درونی، اشاره شده است.(5)


آتش در آئین زرتشت و در دیگر ادیان، نشانی از خداست. در انجیل مسیح آمده است که «خدای ما آتش در حدّ کمال خود است.»(6) در قرآن آمده است که «الله نور آسمان ها و زمین است.»(7) در سنت کلیمی، در وحی کوه سینا، خدای یهود (یهوه)، در آتش، در بالای کوه سینا ظاهر شد و دود آن آتش، همانند آتش کوره بالا رفت و همه ی کوه به شدت لرزید.(8) البته در هیچ یک از این دین ها پیامبر خدا را ندیده است. آتش شعله ور در گات ها، اشاره به روشنایی است که بر روی اعمال افراد می تابد و خوب و بد، آنگونه که هست افشا می شود و در آن وقت، هر فردی نتیجه ی اعمالش را طبق قانون اشا می بیند.(9)


در کتاب های پهلوی، از آتش اهورایی هم تعبیری ناروا شده است و به گفته ی آنها در روز داوری نهایی و همگانی، رودی از فلزات سوزان و جوشان شُترَوان(10) جاری می شود و همه خواه نیکوکار یا گناهکار، باید از آن عبور کنند.(11) نیکوکاران، سوزش حرارت را احساس نمی کنند ولی گناهکاران رنج برده و در سوزش آتش، پاک خواهند شد و پس از آن به بهشت می روند. در بهشت، آنان نیز از شادی و جاودانی بهره مند می شوند. بعضی از متون پهلوی مدعی شده اند که، جنایتکاران و بدکاران ، سهمناک مانند آژی دهاک و افراسیاب به صورت دیو یا اهریمن در آمده و با پیروزی کامل خوبی بر بدی به کلی نابود خواهند شد. دینکرد می گوید که همه ی گناهکاران خواه بزرگ یا کوچک، پس از دیدن کیفر در آتش شتروان، پاک و منزه می شوند و به بهشت می روند.(12) بدیهی است که این عقاید را، باید نظرات شخصی نویسندگان این کتاب ها و یا مکتب هایی که به آنها وابسته بوده اند دانست.


در آئین زرتشتی تناسخ وجود ندارد. با صراحت گات ها، در مورد پاداش و پادافراه و عدم اشاره به تناسخ، باید تناسخ را، از نظر آئین زرتشتی، مردود دانست.


(1) دینکرد، کتاب هفتم 114


(2) یسنا 51، بند 9


(3) یسنا 47، بند 6


(4) نگاه کنید به دستو دالا صفحه ی 63


(5) Mainyo Athra


(6) یسنا 43، بند 4؛ یسنا 31، بند 19


(7) انجیل Hebrews، فصل 12/29


(8) قرآن، سوره الحجر


(9) تورات Exodos، 29-18 / 19 و 20


(10) یسنا 31، بند 3


(11) Shatravan پهلوی خشتراوئیریاست یعنی توان برگزیده.


(12) بندهشن 30-18، 19 و 20