پوشاک ماد ها

چگونگي تمدن و اقوام مهاجر و اقوام بومي ساکن فلات ايران در اين فصل مد نظر است ،
که تحت تاثير متقابل اين دو فرهنگ ، تمدني را به وجود آورد و سبب شکل گيري تن پوش ،
يکي از مظاهر اين تمدن در هزاره ي دوم و اول پ.م . بوده است .
عقيده ي عمومي بر اين است که آخرين مهاجراني که در هزاره ي اول پ.م.
از استپ هاي روسيه به هنگام يخبندان شديدي که اتفاق افتاده بود ، از راه هاي مختلف به فلات ايران روي آوردند ،
اقوام ماد و پارس همراه با تمام تيره هاي مختلف خود بودند .
در حالي که کشفيات اخير باستان شناسي مبين آن است که پارچه پنج هزار سال قبل از ماد ، ازنوع
بسيار عالي آن در فلات بافته مي شده است ، به طور مسلم کشفيات اخير باستان شناسي مربوط است به ساکنان
بومي فلات ايران ، نه اقوام مهاجر آريايي در زمان ماد بافته شده است .
ماد و پارس ها در سرزمين خوش آب و هوايي مي زيستند به علت يخبندان ناگهاني مجبور به مهاجرت
شده و به همين دليل نيز از پوشاک گرم استفاده مي کردند (البته در طول مهاجرت )،اين اقوام به علت بيابان گردي لباس هايي مي پوشيدند
که با لباس هاي اقوام سومريو آشوري و ايلامي و ... به طور کامل متفاوت بود زيرا اقوام آريايي ،
بيابان گرد و به قول گير شمن دشمن اقوام خانه نشين بودند .
در آثار باقي مانده از قرن هشتم تا دهم پ.م. در تپه سيلک کاشان يا املش مشاهده مي کنيم تن پوش
اين اقوام اغلب جنگي بوده است . در طرح سفالي تصاويري از مردان جنگجو با شلوار چسبان و نيم تنه ي کوتاه
و کلاه خود در حال رقص ديده مي شود ، بر روي مهره هاي استوانه اين دوره نيز مردان در حال جنگ و يا شکار
با کلاه خود و تير دان و تن پوش ويژه ي قومي نقش شده اند .

پوشاک مادها
ايرانيان اولين ملتي هستند که در تاريخ نظامي جهان اولين رسته ي سواره نظام را به وجود آوردند ، که عامل اصلي
پيروزي هايشان در جنگ بود . ماد ها اولين قوم ايراني بودند که به پرورش اسب اهميت مي دادند و در سوار کاري مهارت خاصي داشتند
و در روايات ملي ما نيز به اين مساله اشاره شده است ، از اين رو لباس مردان مادي بايد لباسي باشد که به آساني بتوانند بر اسب سوار شوند.
جيمز ليور در کتاب فشرده تاريخ لباس مي نويسد : پارسيان در سده ي ششم پ.م. بر تمدن بابليان پيروز شدند .
از آنجا که آن ها در شرايط اقليمي سرد مي زيستند ، لباس هاي گرم بر تن داشتند ، اما به زودي
اين لباس هاي گرم را با پيراهن هايي (تونيک) حاشيه دار و ردا هاي نژاد مغلوب عوض کردند و علاوه بر
پشم به ابريشم دسترسي داشتند ، که در چين تهيه مي شد و از طريق جاده ي طولاني ابريشم وارد فلات ايران مي شد ،
ولي پوشش ويژه سر خود را حفظ کردند و آن عبارت بود از : کلاه نرمي که يونانيان آن را فريجين مي ناميدند و
حدود دو هزار سال بعد از انقلابيان فرانسه آن را به عنوان (کلاه سرخ آزادي ) بر سر نهادند و نيز آن ها پاي پوش
ويژه ي خود را که چکمه ي بسته اي از چرم نرم با نوکي به عقب برگشته بود ، حفظ کردند .
مهمترين نو آوري ايرانيان پوشيدن شلوار بود ، که بعد ها لباس خاص آنان تلقي شد و اگر بتوان به سوابق پراکنده ي موجود
اعتماد کرد شايد زنان آن را مي پوشيدند و اين ها ويژگي تن پوش ماد ها است .
نفوذ هنر و تمدن و مظاهر سکاها را در هنر و تمدن مادها مشاهده مي کنيم و به طور طبيعي پوشاک مادها که
يکي از مظاهر هنر و تمدن آن هاست ، متاثر از اين هنر و تمدن است ، به طور مثال پاپوش در ظرف سفالين
که در ناحيه ي حسنلو کشف شده و به شکل انسان طراحي شده است و يا پاپوشي که هم اکنون در موزه ي پالي سوئيس
موجود است شباهت زيادي به پاپوش نوک برگشته ي مادها دارد ،که مبين تاثير متقابل دو تمدن
(مادهاي مهاجر و مردمان بومي ايران ) است . هم چنين تن پوش پلاک طلايي گنجينه ي جيحون که
روي آن نقش انساني که بَرسمَ ( شاخه باريک به درازاي يک وجب از درخت گز و هوم يا انار ببرند و مقصود از برسم
به دست گرفتن ، شکر گذاري نعمات خداوند است )
در دست دارد، با قلم کنده شده و هم اکنون در موزه ي بريتانيا است ، شباهت زيادي به تن پوش مادها در نقوش تخت جمشيد
دارد . اين همه بيانگر نفوذ هاي متقابل هنر وتمدن بومي ها و مهاجران آريايي است .
تن پوش اقوام آريايي در بدو ورود به نجد ايران در دو سبک لباس خلاصه مي شود که توسط مادها و پارس ها
هر دو استفاده مي شده است :
1. ردايي که فرم اوليه آن بسيار ساده طراحي شده بود ، شايد يک پارچه ي مستطيلي شکل بود که در وسط آن
شکافي در نظر گرفته و با کمربندي بسته مي شد ، رداي بلند را هخامنشيان با دامن يک چينه و دو چينه بر تن کرده
و با زحمت بسيار در وسط دامن و يا آستين ايجاد مي کردند و رداي کوتاه را مادها به صورت چين هاي ساده تر با چکمه هاي
بلند و پوستين بر دوش استفاده مي کردند .
2.پيراهن کوتاه و شلوار به نسبت چسبان يا جوراب شلواري همراه با کلاه نمدي و کفش و کمربند ،
اين پيراهن کوتاه و شلوار و کلاه نمدي را هم اکنون نيز بر تن ايلامي ها و روستاييان کشورمان ملاحظه مي کنيم .
مادها در هنگام سرد شدن هوا بالاپوشي (مانتو) بر اين مجموعه اضافه مي کردند ، با اين که اين مانتو متصل به
آستين بود ، ولي به صورت شنل از آن استفاده مي شد ، تن پوش نوع دوم ، تن پوشي است که به عنوان تن پوش ويژه مادها شناخته شد.

آرایش های مو و سربند های مادها
روی نقاشی ها ی تخت جمشید می توان سربازان بسیاری را تشخیص داد که همه ی آنها با اینکه از جاهای مختلف آمده اند ،
همگی جامه های ماد پوشیده اند .برای تعیین منشا آنها ، کافی است به آرایش موهایشان دقت کنیم .
هر ساتراپ،بنابرمنطقه ی سربازانش ، آرایش موی به خصوصی دارد. اما تعیین این نکته مشکل است که بگوییم
آیا تمام این آرایش صرفا ماد ی هستند یا آنکه هریک متعلق به مناطق خاستگاه سربازان مربوطند.

می توان پنج نوع آرایش موی متفاوت را شمارش کرد که ساده ترین آنها یک کلاه نمدی بی لبه است که کاملا بالای سر را می پوشاند.
از پشت این کلاه ، زبانه ی باریکی بر شانه ها آویزان است . این آرایش مو بیشتر مخصوص شخصیت های عالیرتبه بود ،
خصوصا شاهزاده ها و حاکمان استان ها . به گفته ی هرودوت نام این آرایش (تیاره) بوده است.

دومین آرایش مویی که روی نقوش تخت برجسته تخت جمشید نمایان شده ،کلاه بی لبه ای است که کف سر را می پوشاند و
زبانه ای به آن وصل است . اما این آرایش با دو قطعه ی جانبی تکمیل شده که به دو صورت قرارمی گرفتند:
یا پایین کشیده روی گوش ها کشیده می شد و در جلو با دو تسمه ی باریک گره می خورد یا به طرف عقب کشیده می شد و
در پشت سر توسط دو تسمه گره زده می شد . لازم به توضیح که این آرایش ، به جز زبانه ی پشتی برگشته ،
تنها از یک قطعه ساخته شده است .این کلاه مخصوصا توسط مادها در مراسم استفاده می شد.

آرایش بعدی که آن کلاه مرد ماد است از جنس نمد است ،یک تکه بوده و روی سر و گوش ها را می پوشاند و در قسمت جلو به صورت
نوعی زیرچانه ای بسته می شود. در پشت ، این عرقچین نمدی روی شانه ها پایین می آید و به صورت نوکداری جمع می شود.
این آرایش مخصوص اشخاص عالی مقام مادی بود که با دست های پر از پیشکش به ملاقات پادشاهان می رفتند.

چهارمین آرایش موی مختص منطقه ی سغدیانا (سمرقند امروزی ) بوده است .این آرایش از یک قطعه نمد یک تکه ساخته شده
که تا روی پیشانی و روی گردن پایین می آید و در جلو توسط دو تسمه باریک بسته می شود . می توان آن را به یک مقنعه تشبیه کرد.

آخرین آرایش موی ماد یک تاج نمدی است . این تاج مانند همان کلاه زیر گلویی که در بالا ذکر شد ساخته شده ،
اما قسمتی که طاق سر را می پوشاند ، به جای گرد ، نوک تیز است . این کلاه دارای یک حفاظ ضدباد است .
به این منظور ، یک قسمت از کلاه برگردانده شده که از یک طرف از زیر چانه و از پشت پایین می آید و صلیبی را در پشت سر تشکیل می دهد .
این حفاظ استحکام زیادی به این کلاه می دهد .
پیراهن بسیار بی زینت و بلند است و تا روی زانوها می افتد. یقه ی آن اغلب گرد و تنگ است و تا بالای گردن را می پو شاند .
آستین آن بلند بوده و قطر آنها تدریجا به طرف مچ ها کم شده و سرانجام کاملا تنگ می شوند.
در ناحیه مچ می توان چند چین گسسته را مشاهده کرد. تمام شخصیت های موجود در نقوش برجسته ی تمام رخ نشان داده شده اند
و به سختی می توان وضعیت دقیق دوخت لباس را تشخیص داد، اما می توان فرض کرد از آنجا که آنها روی پیکره ها محسوس نیستند ،
روی شانه ها و در هر طرف انتهای پیراهن قرار داشته اند .

شلوار مادی بلند است و قطر هر پاچه هر چه به مچ پا نزدیکتر می شود کمتر شده و سرانجام دور آن پیچیده می شود .
یک نوار باریک پارچه ای که دور پایین شلوار پیچیده شده به پاچه ها اجازه می دهد که دور مچ پا بسته شوند .
یک نوار در هر طرف شلوار ، چین کاملی به آن می دهد که از زیر برجستگی پا رد می شود.
این مدلی است که امروزه در شلوارهای مخروطی به کار می رود.

. سادگی این دو پیش بلوز و شلوارمعمولا توسط کمربند چرمی بسیار نرم زیباتر شده است .
این کمربند دو برابر دور کمرشخصی که آن را می پوشد طول دارد. این آزادی به آن اجازه می دهد که در جلو گره بخورد و
دو قسمت آویزان را باقی بگذارد . دوانتهای این کمربند تنگ شده و چیزی شبیه فنجان یک گلدان را تشکیل می دهد .

در دوران جنگ این کمربند دیگر تزیینی تصنعی نبوده ، بلکه تبدیل به ابزار جنگی می شد . این کمربند همیشه
از جنس چرم بوده و در پهلویش قلافی برای شمشیر و در جلو آن قلافی برای کمان قرار داشت .
کفش ها از جنس چرم بوده ، یک تکه ، بدون پاشنه با دوخت آشکار بودند . انتهای آنها نوک تیز است
و کمی به طرف پایین انحنا دارد تا اسب سوار راحت تر در سر جایش نگاه دارد .
این کفش های بسیار نرم را می توان به جوراب های چرمی نیز تشبیه کرد .

جواهرات
قوم ماد بیش از هر چیز یک قوم جنگجوست ، اما این نکته ی مهم باعث نشده است که آنها به زیورهایی مانند
خز،قلاب دوزی و حتی جواهرات علاقه مند نباشند .متاسفانه اسناد زیادی دراین مورد دسترس ما نیست.
در میان این اسناد می توان از برنزهای لرستان نام برد که تمام آنها متعلق به پیش از قرن هفتم قبل از میلاد هستند .
بنابراین به سختی می توان برچسب دقیقی به آنها زد . ویژگی این سبک هنری ترکیبی از خطوط هندسی اغلب منحنی و حیوانات است .
باید از اشیءزیر نام برد که توسط روستاییان در گنج زیویه (نزدیک سقز در شمال کردستان ) یافت شده اند .
آنها اکثرا بقایای اشیاءهنری سکایی ،آشوری و اورارتویی هستند که بین سده های نهم و هشتم قیل از میلاد ساخته شده بودند .
مادها در اوایل تمدنشان ، بدون شک با این هنر ها آشنایی داشتند که وجوه مشترکی با هنر خودشان داشته است .
نزدیکی بین هنرآشوری ، سکایی ،اوراتویی و مادی کاملا طبیعی است ، زیرا تاریخ این اقوام همواره با هم مخلوط بوده است .
علی رغم رودررویی هایی که میان فرهنگ و تمدن آنها وجود داشت ،
هنر ماد علامت مشخصه ی خود را دارد و دارای سبکی است که از ترکیب تصاویر و حیوانات واقعی و تخیلی به وجود آمده است .

تاریخ لباس ایران - پوشاک در ایران باستان