فلزكاري در دشت قزوين

فلزگري كهن در تپه سگزآباد:

دشت قزوين منطقه‌اي كه تپه سگزآباد در آن واقع شده است با مساحت حدود 443200 متر مربع بخش شمال غربي شمال مركزي ايران را تشكيل مي‌دهد، دشت قزوين به لحاظ ارتباطي در گذشته و حال در مسير اصلي ارتباطي

ميان شرق و غرب فلات بزرگ ايران بوده است. افزون بر آن، اين منطقه از ديرباز (حدود هزاره ششم پ.م) به لحاظ سكونت، مهاجرت و تردد براي مردمان ساكن در ايران اهميت زيادي داشته است. محل‌هاي حفاري شده در اين

منطقه به فاصله كوتاهي از جاده‌ها واقع شده‌اند. شواهد و مدارك جغرافيايي و باستان‌شناسي نشان مي‌دهد كه دشت قزوين در اكثر ادوار مختلف نقش موثري را در ارتباط ميان شرق و غرب و شمال و جنوب فلات ايران ايفا

كرده است. در نتيجه بسياري از فرآيندهاي فرهنگي و تكنولوژيكي اين منطقه مهم فلات ايران را در ادوار مختلف مي‌توان بر اساس همين ويژگي مورد مطالعه قرار داد. همانطور كه قبلا اشاره گرديد. از جمله فرآيندهاي تكنولوژيكي،

فلزكاري كهن مي‌باشد كه سير تحول و پويايي آن را از هزاره ششم پ.م تا ظهور امپراتوري هخامنشي، به بهترين وجه مي‌توان در دشت قزوين مورد مطالعه قرار داد. شواهد و آثار اين فرآيند را بايد با توجه به قدمت تسلسل و توالي

استقرارهاي باستاني اين منطقه در نظر گرفت و ارزيابي نمود. در اين راستا آنچه كه جالب توجه است، نتايج تحليل‌هاي فلزگري كهن در منطقه شمال مركزي ايران به ويژه در دشت قزوين عموما قابل تعميم به مناطق ديگر فلات

مي‌باشد. از اين نظر مطالعات فراگير در زمينه فرآيند فلزكاري در اين منطقه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. قسمتي از آثار و شواهد فلزگري در منطقه از محوطه‌هايي به دست آمده‌اند كه با روش‌هاي قديمي حفاري شده‌اند

مثل تپه سيلك كاشان و تپه حصار دامغان. افزون بر آن اين محوطه‌ها با فاصله نسبتا طولاني از همديگر واقع شده‌اند و داراي تسلسل استقراري از اول پيدايش فلزكاري تا دوره هخامنشي نمي‌باشند. بنابراين بر اساس يافته‌هاي

فلزگري از اين محوطه‌ها نمي‌توان كل فرآيند فلزگري منطقه را مورد مطالعه قرار داد. بر عكس در دشت قزوين محوطه‌هاي حفاري شده (زاغه، قبرستان، سگزآباد) كه داراي تسلسل نسبي استقرارهاي پيش از تاريخ هستند در

فاصله بسيار كمي از همديگر قرار گرفته‌اند و از هر سه محوطه نيز آثار مربوط به فلزگري كشف شده است. در بخش‌هاي قبلي كم و بيش به يافته‌هاي فلزگري از تپه زاغه و قبرستان اشاره كرديم. در ادامه به توصيف و تحليل

داده‌هاي به دست آمده از تپه سگزآباد كه عمدتا مربوط به اواخر عصر مفرغ و عصرآهن (حدود 550 _ 2100 پ.م) مي‌باشد خواهيم پرداخت.

تپه سگزآباد با ارتفاع حدود 5 متر از زمين‌هاي اطراف و با گستره 12500 متر مربع و انباشت 5/10 متر لايه‌ها و بقاياي فرهنگي، قبل از شروع فعاليت‌هاي حفاري دانشگاه تهران در اين محوطه در سال 1349 به شدت مورد توجه

سودا اموال فرهنگي بوده است. به طوري كه بيشترين اشيا مربوط به اين محوطه كه از طريق حفاري قاچاق به دست آمده است در موزه‌هاي كشورهاي غربي و ژاپن نگهداري مي‌شود. آن مقدار اشيايي هم كه از حفاري‌هاي

دانشگاه تهران در اين محوطه به دست آمده است و به موزه‌هاي ملي ايران و قزوين تحويل گرديده است در اثر عدم به كارگيري روش‌هاي مرمت و حفاظت از بين رفته است. كاوش‌هاي انجام شده در تپه سگزآباد و اطلاعات به

دست آمده از آن را مي‌توان در سه بخش مورد توجه قرار داد. بر اساس اطلاعات به دست آمده از هفت فصل حفاري (55 _ 1349)، لايه نگاري و كاهنگاري نسبي محوطه مشخص مي‌شود (شهميرزادي، 1356)، اشيا فلزي به

دست آمده از اين حفاري‌ها توصيف و گونه شناسي شده‌اند (Shahmirzadi, 1979) در فصل حفاري سال 1356، بقاياي معماري اواخر عصر مفرغ و عصرآهن محوطه و نيز اشيا مفرغي به دست آمده از اين فصل كاوش مورد تجزيه

و تحليل قرار گرفته و منتشر گرديده است (Talai, 1983) در فصول حفاري سال 1376 تا 1378 (سه فصل) بازنگري وضعيت لايه نگاري محوطه صورت گرفته است و بقاياي معماري منحصر به فردي كشف شده است (Talai, 1984)

در سومين مرحله كاوش در تپه سگزآباد موضوع فلزگري كهن در اين محوطه با استفاده از روش‌هاي پيشرفته آزمايشگاهي انجام شده است كه در ادامه بدين موضوع خواهيم پرداخت.

به لحاظ تبيين جنبه‌هاي مختلف فلزگري در تپه سگزآباد دو نوع داده با ارزش‌هاي مطالعاتي متفاوت مورد توجه قرار گرفته است. داده‌هائي‌كه از لايه‌هاي استقراري به دست آمده‌اند و داده‌هائي‌كه از سطح تپه جمع‌آوري شده‌اند.

داده‌هاي نوع اول شامل قطعات و اشيا فلزي و سرباره‌ها مي‌باشند. داده‌هاي نوع دوم شامل كاني‌هاي مختلف فلزات مي‌باشد كه در سطح محوطه پراكنده شده‌اند. با توجه به اين كه قسمت اعظم داده‌هاي فلزگري كهن اشيايي

هستند كه به تنهايي قادر به بازگو نمودن اطلاعات و رموز فلزگري كهن نيستند، بنابراين بايستي از شيوه‌هاي متنوع آزمايشگاهي استفاده نمود. جهت تبيين جنبه‌هاي مختلف فلزگري در سگزآباد از مطالعات متالوگرافي، طيف نگاري

(سپكتروگرافي) مينرالوگرافي يا بررسي‌هاي ميكروسكوپي سنگ‌هاي معدني استفاده شده است. اين روش‌ها هر كدام رمزي از رموز فلزگري را آشكار مي‌سازند. مثلا مطالعات مينرالوگرافي براي مطالعات سنگ‌هاي معدني

به دست آمده از محل‌هاي باستاني كه در آنها عمليات احيا صورت گرفته است بسيار مفيد است. روش كار بدين صورت است كه از سنگ‌هاي معدني جمع‌آوري شده مقطع تهيه مي‌شود، سپس آنها را در داخل قالب‌هاي پلاستيكي

قرار مي‌دهند. سطح نمونه‌ها به طور دقيق صيقل داده مي‌شود در مرحله نهايي نمونه‌ها را در زير ميكروسكوپ قرار داده و بدين ترتيب ساختار دروني و مواد تشكيل دهنده نمونه‌ها مشخص مي‌شود. بدين منظور 14 نمونه سنگ

معدن جمع‌آوري شده از سطح تپه كه همگي از نوع سنگ‌هاي آتشفشاني و متعلق به ناحيه دشت قزوين بودند انتخاب شدند تا مطالعات مينرالوگرافي روي آنها انجام شود. نتايج مطالعات به شرح زير مي‌باشد:

تعداد 9 قطعه از نمونه‌ها، مربوط به اكسيد‌هاي آهن و تيتانيوم به صورت هماتيت، منيتيت و كوتيت مي‌باشند. در برخي از نمونه‌ها مقدار ماده معدني قابل توجهي مي‌باشد. از اين يافته مي‌توان استنباط كرد كه فلزگران سگزآباد

شناخت كافي از كاني‌هاي غني آهن داشتند و به صورت انتخابي و آگاهانه اين گونه كاني‌ها را از مناطق اطراف به محل ذوب منتقل مي‌كردند. در حداقل دو نمونه از اين قطعات كه حاوي اكسيدهاي آهن بودند آثار عمل آوري قابل

مشاهده است. در اين نمونه اشكال هماتيت به صورت مدور ديده مي‌شود كه شكل اوليه و ذاتي كاني نيستند و به واسطه عمليات بعدي از قبيل حرارت دهي بوجود آمده‌اند كه در مرحله ذوب روي آنها انجام شده است. اين يافته‌ها

به وضوح نشانه‌هاي بارز فلزگري آهن در تپه سگزآباد مي‌باشند. افزون بر آن مشخص مي‌شود كه كاني غالب در نمونه‌ها اكسيدهاي آهن و تيتانيوم مي‌باشند. در برخي نمونه‌ها نيز آثار اندك كاني سازي مس با تظاهر مالاكيت و

كالكوپيريت وجود دارد. در دو نمونه از مجموع 14 نمونه كاني‌هاي مس به صورت مالاكيت ديده مي‌شود. در يك نمونه قطعه سفيد رنگ با مشخصات گالن (سولفور سرب) ديده مي‌شود كه نشانگر استفاده از اين ماده معدني در سگزآباد

مي‌باشد. لااقل در دو نمونه كاني طلا ديده مي‌شود كه حاكي از استخراج فلز گران‌قيمت طلا در محوطه مي‌باشد.

قسمت ديگر مطالعات آزمايشگاهي انجام گرفته در فلزگري تپه سگزآباد شامل تجزيه عنصري هفت قطعه فلزي مي‌باشد كه در جريان حفاري‌هاي علمي از لايه‌هاي استقراري پنجم و ششم در سال‌هاي 77 _ 1376 به دست

آمده‌اند كه دو قطعه آنها مربوط به دوره پنجم، پنج قطعه مربوط به دوره ششم مي‌باشند. از نظر تاريخي اين نمونه‌ها مربوطه به اوايل و اواسط هزاره دوم پ.م مي‌باشند. نمونه‌ها در آزمايشگاه «واندوگرافي» سازمان انرژي اتمي

ايران به روش «پيكسي» (Pixe) مورد تجزيه عنصري قرار گرفتند. نتايج تجزيه عنصري نمونه‌ها نشان مي‌دهند كه در ساخت و عمل‌آوري اشيا از سنگ‌هاي اكسيدي مس نسبتا خالصي استفاده گرديده است كه حاوي مقادير ناچيز

از ارسنيك و قلع هستند. مواد اوليه مورد استفاده براي اشيا سنگ‌هاي اكسيدي مس بوده است.

دكتر حسن طلايي ، استاديار دانشكده ادبيات دانشگاه تهران

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت