فرشها و قالی های نفیس ایرانی

قالیبافی,در آغاز,در میان قبایل چادرنشین پدیدار گشته که عمده ی کارشان گله داری است.اینان پوست گوسفند را به جای زیراندازدر چادر-وهمچنین به صورت پوستین تن خویش-به کار میبرده اند.و به تدریج که به رشتن پشم و بافتن آن آغازیده و مهارت و تنوعی در کار به دست آورده اند,سرانجام قالی را اختراع کرده اند.بدین سان قالیچه ی پشمی که زیرانداز گرمی است و رنگ آمیزی دل انگیزتری داردجایگزین پوست شد. بافتن قالیچه طی نسلها در میان چادرنشینان رو به گسترش و تکامل رفت,و هنگامی که گروه های مختلف آنان در ده و سپس در شهر مستقر گشتند و در خانه های وسیع تری جای گرفتند ,نیاز به قالیهای بزرگتر پیدا شد .همچنانکه امروز نیز میتوان دید,قالیچه بیشتر فرآورده ی روستاها و مناطق ایل نشین است و ظاهر ساده تر و خشن تری دارد؛و حال آنکه قالی بویژه در شهر و تا اندازه ای هم در روستاهای بزرگ نزدیک به مراکز بافندگی شهری بافته میشود.

قدیمی ترین قالی موجود آنست که در حدود پانزده سال پیش(این کتاب که من مطالبی از آن برگرفتم در سال 1344 به چاپ رسیده است)به وسیله ی پروفسور رودنکودر مقبره ی شاهان سکائی ,در دویست کیلومتری جنوب شرقی بی ایسک و هشتاد کیلومتری مرز مغولستان خارجی ,در نقطه ای بنام پازیریک در میان یخها کشف شده و بسیار خوب مانده است.این قالی به عنوان پوشش اسب به کار میرفته و مربوط به زمان هخامنشیان است و اندازه های آن 2*83/1 متر میباشد. در هر سانتیمتر مربع 36 گره دارد.گره ها را از پشت زده و پرز را از روچیده اند.حاشیه ی بیرونی آن نقش مکرر کوچکی است که جانور افسانه ای بالداری را نشان میدهد.پس از آن یک ردیف سوار میایند که یک در میان یا براسب نشسته یا در کنار آن در حال راه رفتن میباشند.سپس یک ردیف گوزن خالدار و باز همان نقش مکرر جانور بالدار دیده میشود.پس از آن متن است که از چند ردیف موازی گلهای چهار برگی تشکیل شده است.در میان این نقش ها بویژه مردانی که بر کنار اسب راه میروند آشکارا نقش های تخت جمشید را به یاد میاورند.پروفسور رودنکو معتقد است که این قالی کار ماد یا پارس یا پارت است.رنگهائی که درآن به کار رفته عبارت است از سرخ تیره و سبز و آبی و زرد کمرنگ و نارنجی.

قالی هم چنین یکی از اقلام غنایمی بوده است که رومیان در جنگ با خسروپرویز پس از تصرف و غارت دستگرد به دست آورده اند.داستان فرش"بهارستان"هم,که در غارت پایتخت ساسانیان به دست اعراب افتاد و تکه تکه شد,سخت مشهور است.گواه دیگری بر وجود قالی در زمان ساسانیان این روایت است که بر تخت طاقدیس خسروپرویز ,در هر روز از ماه ,یک و یا بگفته ی دیگر چهار قالی که نمودار چهار فصل سال بود,گسترده میشد.
ویرانی و کشتاری که حمله ی مغول با خود به همراه داشت ,تا چندی همه ی فعالیت هنری را در ایران دچار وقفه ساخت .ولی ,پس از آنکه این سیل خانمانسوز فروکش کرد و شاهان ایلخان در خاک ایران به استقلال به فرمانروائی پرداختند ,آرامشی نسبی در گرفت و انواع پیشه و هنر رونق نسبی یافت.

از دوران زرین هنر قالی اینک نزدیک به سه هزار نمونه به صورت سالم یا تکه پاره های فرسوده موجود است که کارشناسان دویست تخته ی آن را شاهکار مسلم فن دانسته اند. بهترین قالی های که شهرت جهانی دارند عبارتند از:

1:قالی شکار گاه موزه ی پولدی-پتزولی:از این رو اهمیت فراوان دارد که قدیمی ترین قالی عالی تاریخ دار ایرانی است.نقش لچک ترنج دارد.

2:قالی مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی:در واقع این قالی جفت است و در ربع چهارم قرن نوزدهم به وسیله ی کمپانی زیگلر که در تبریز نمایندگی داشت از ایران خارج گردیده است. یکی از آن دو در سال 1893 به ملکیت "موزه ی ویکتوریا و البرت" در لندن در آمده و دیگری که بیشتر فرسوده بوده و حاشیه ی آن برای تعمیر قالی لندن برداشته شده از آن براداران" دووین" میباشد.تاریخ آن 946 است ,که مقارن سیزدهمین سال سلطنت شاه تهماسب میباشد.

3:قالی ترنج و باغ موزه ی هنرهای تزئنی پاریس:در حقیقت این یک نیمه قالی است به ابعاد 10/4*5/3 متر و نیمه ی دیگر آن در کلیسای بزرگ" کراکووی" لهستان نگهداری میشود.

4:قالی چند ترنج با جانور و درخت موزه ی ویکتوریا و آلبرت لندن:تار وپود ابریشمین دارد و ریز بافت تر از قالی اردبیل است.

5:قالی نقش ترنج با گل و جانور موزه ی پولدی-پتزولی:ریز بافت است با تارو پود ابریشم و برخی نگاره های زربفت.این قالی برای پادشاه وقت واحتمالا برای شاه تهماسب بافته شده است.

6:قالی سراسر گل وجانور موزه هنر وصنعت وین:ریزبافت است و تار وپود ابریشمین دارد.این قالی جفت است و لنگه ی دیگر آن در آمریکاست.

7:قالی نقش ترنج با گل و جانور و نوشته در حاشیه و درون ترنج:این قالی در موزه ی "متروپولیتن" نیویورک نگهداری میشود.تارو پود آن ابریشمین است و گلهای زربفت دارد.بسیار ریز بافت است ,اما نه به ریزبافی قالی شکارگاه موزه ی وین.

8:قالی موزه ی ایران باستان:قالی نسبتا کوچکی است به ابعاد62/1*27/2 متر ورویهم رفته فرسوده است.

9:قالی شکارگاه موزه ی هنرو صنعت وین:ابریشمین,با گلهای زربافت,بسیار ریز بافت است و به مخمل میماند.نقش و بافت و رنگ آمیزی این قالی چنان است که برخی آن را نفیس ترین قالی جهان دانسته اند.

10:قالی موزه ی آستان رضوی:گفته میشود شاه عباس آنرا به آستانه ی امام رضا هدیه کرده است.زربافت است به ابعاد20/5*48/3 متر.

11:قالیهای نقش گلدانی موزه ی ویکتوریا و البرت لندن موزه ی ملی برلن:از قالیهای گلدانی زمان صفویان اکنون بیش از پنجاه تخته در گوشه و کنار جهان موجود است و نفیس تراز همه قالیهای موزه های لندن وبرلن است.

12:قالیچه های خانم رینی راجرز:این یک جفت قالی ابریشمین بسیار ریز بافت وپرزکوتاه است.رویهم ظرافتی زنانه از این قالی میتراود که چشم را نوازش میدهد.

13:قالیچه های مقبره ی شاه عباس دوم در قم:این قالیچه های ابریشمین خاص مقبره ی شاه بافته شده اند که در حجره ای دوازده گوش قرار دارد وازآن میان یکی را که باید روی خود مقبره گسترده شود زربافت است.این قالیها اکنون به موزه ی ایران باستان انتقال داده شده اند و در آنجا نگهداری میشوند.

برگرفته ازکتاب قالی ایران/نوشته ی م.ا.به آذین/انتشارات فرانکلین