موسیقی گیلان

عمده مركزیت موسیقی گیلان در دو منطقه مستطر است. ۱ـ منطقه دیلمان در شرق . ۲ـ منطقه تالش در غرب استان گیلان . موسیقی این دو ناحیه از نظر زبان ٫ آداب و رسوم و نغمه ها تفاوت زیربنائی دارند واما در ناحیه مركزی درهم آمیخته شده اند
شایان ذكر است كه موسیقی دیلمان و موسیقی تالش نسبت به سایر موسیقی دگر مناطق ایران كم كم رو بنابودی است.فرهنگ و موسیقی گیلا ن بواسطه موقعیت جغرافیائی تحت تاثیر تمدن های خارجی قرار گرفت چون حضور ارتش روسیه تزاری سكنی گزیدن ٫ ارامنه و مهاجران آذربایجانی. بهمین دلیل موسیقی این استان بتدریج رو به نابودی است و در حال حاضر تعداد خوانندگان و نوازندگان اصیل و قدیمی گیلكی از انگشتان دست تجارز نمی كنند. اغلب سنت های و آئین های فراموش شده است و بسیاری از نغمات قدیمی موسیقی گیلان از یاد رفته اند ٫ تا حدودی لهجه گیلكی در روستا رو به اضمحلال است . موسیقی نوروزخانی و مولود خوانی بكلی در این استان منسوخ گشته و كمتر كسی است كه بتواند این دو موسیقی اجرا نماید

موسیقی دیلمان

در ناحیه دیلمان علاوه بر مردم بومی . مردمانی از اقوام كرد وتات و لر زندگی میكنند. كردهای اهل حق كه از قبیله كاك وند هستند در دروان زمامداری پادشاهان افشاری به دیلمان مهاجرت نموده اند اما موسیقی آنان دیلمان و به گویش دیلمانی آواز می خوانند
انواع موسیقی دیلمان بسیار غنی است هر نوع از برای موضوعی اجرا میشود مثلا” موسیقی نبرد و تفریحی با ساز سورنا و نقاره اجرا میشود كه میتوان نغمه های كُشتی مقام ( كشتی محلی« چاه نخجیر » به هنگام شكار گوزن «لافندبازی» موسیقی مراسم بند بازی را نام برد. دیگر نوع موسیقی دیلمان ٫ موسیقی مجلسی و یا بزمی است . كه تعداد نغمات ٱن از سایر انواع دیگر موسیقی دیلمان بیشتر است. نغمه هائی كه در مراسم عروسی اجرا میشود . موسیقی رقص های دیلمانی در این گروه میباشد . در ناحیه دیلمان دو
نو ع رقص متداول است : رقص مردان بنام «رقص پ» كه نغمه آن را «دیلمان دادو» میباشد و دیگر ی رقص زنان كه نغمه آن « برگ سَری» یا ولك سَری است. رقص قاسم آبادی هم در شرق گیلان در نواحی لنگرود و چند نواحی دیگر مرسوم است . رقص به هنگام كار زنان در شالیزار ها است و بجهت حركات موذون به هنگام كار اجرا میكنند و رقص های مردان حالت حماسی و نبرد را دارد. بنا به روایتی در گذشته نیز رقص دیگری رایج بوده بنام رقص چراغ كه امروزه منسوخ گشته است
موسیقی كار بُصور دسته جمعی اجرا میكنند كه به موسیقی یاور معروف است . آواز ها بصورت یك خوانی و پاسخ گروهی است كه بیشتر بهنگام نشا زنان بعد از پایان كار در شالیزار اجرا میكنند. اا جمله نغمه حیران حیران است.
« گارا سری » یا لالائی كه مادران بهنگام تكان دادن گهواره اطفال خود میخوانند كه ساختار آوازی آن به پهلوی خوانی شبیه است
موسیقی دیلمان بیشتر در ردیف دشتی است . شرفشاهی ٫ پهلوی خوانی ٫ رضا خوانی ٫ دیلمانی از سبكی دارای متر آزاد هستند. و بعضی اوقات به این نغمات نیز گوشه میگویند كه ساز كمانچه و نی این آواز ها را همراهی میكند.
نغمه های سازی و بی كلام را گلن كشی٫ برگ ریزی ٫ برگ سری ٫ آب كناری ٫ و گوسند خوان مینامند
این نغمات را با سازهای نی و یا سورنا مینوازند
در مراسم عروسی منطقه دیلمان گاهگداری مداحان حضور دارند ودر مدح علی (ع) مداحی میگویند.
نوروز خوانی در ایام نوروز در كوی و برزن روستا ها دیلمان توسط نوروز خوانان اجرا میشود . نوحه خوانی از دیگر آواها در منطقه دیلمان رایج است كه اشعار و موسیقی آن گیلكی است . هم چنین میتوان از تعزیه كه یك سنت دیرینه ای در منطقه دیلمان است نام برد كه بر گرفته از ادبیات و موسیقی گیلكی میباشد. از جمله پشت كوهی و آب كناری از نغمات تعزیه دیلمان میباشند. در مقام مقایسه موسیقی دیلمان نسبت به تالش پیچیده گی ندارد
سازهای مناطق دیلمان
۱ـ نی: كهنترین ساز گیلان است كه تا نیم قرن پیش در اغلب خانه های مردم یافت میشد ولی امروزه این ساز كمتر دیده میشود و به گویش دیلمانی به آن «لله» میگویند
۲ـ كمانچه: دایره ساز همراه كمانچه است كه در برخی نقاط بجای دایره از ساز تنبك استفاده میكنند و قدمت كمانچه به نسبت سورنا ٫ نقاره و لله كمتر میباشد و ساز دوم سورنا نوازان است
۳ـ سورنا: نقاره ساز همراه سورنا ست كه در كوهپایه ها و دشتهای دیلمان متداول است البته ساز نی هم در كوهپایه رایج است . سورنا و نقاره در مراسم های عروسی و كشتی محلی و بند بازی مینوازند و بنا بر روایتی در ایام گذشته آهنگ چاووشی را با سورنا اجرا میكردند
۴ـ نقاره : از دو طبل مضاعف تشكیل شده است كه در گذشته بدنه آن مسی بوده ولی كولی ها بدنه آن را از گِل سا ختند و امروزه متداول است پوست روی طبل ها از پوست گاو است . نغمات دیلمانی ـ گوسند خوانی ـ شرفشاهی ـ محمودیه ـ اشكور ـ گَلَن كشی ـ لیلی ماری و قاسم آبادی بهمراهی ساز سورنا و نقاره اجرا میكنند.
۵ ـ كرنا شاخی از جنس شاخ گاو میساختند و با نواختن این ساز موجب میگردید كه گراز ها از شالیزار ها و كشتزارها فرار كنند.
۶ـ كارب (كرب) تخته چوب های مضاعف است كه در ایام سوگواری توسط دسته های عزاداری بصورت گروهی مینواختند و بیشتر در لاهیجان رایج است
به اختصار به نغمه های گیلانی اشاره میشود
* گلم كشی:نام روستائی است در غرب دیلمان
* شرفشاهی
* ولگ سری ـ برگ سری
* وله ریزی ـ برگ ریزی
* جلونی : رفتن عروس به خانه داماد كه در طول راه اجرا میشود
* زرده ملیجك : نام گنجشك زردی در دیلمان است
* گوسند خوان : فراخواندن گوسفندان به گله
* گوسند هگردان: ُبردن گوسفندان برای آب خوری
* آب كناری
* گله ری
* دیلمانی ـ غربتی
* غم انگیز
* پشت كوهی ـ عزیز و نگار
* سیا ابرونه

موسیقی تالش

تالش قومی است كه در كناره غربی دریای مازندران بین سفید رود و روخانه كورا ساكن میباشند . كه بنا به نوشته نویسندگان یونان و روم باستان این قوم به نام كادوسیان معروف هستند. قوم تالش وارث كهنسالترین فرهنگ ملت ایران محسوب میگردند. نمونه از این میراث ها وجود گورستانهای قدیمی . اشیا و ادوات كشف شده در آن منطقه كه در ادبیات و موسیقی بوضوح مشاهده میشود
تا كنون هیچ نوع نوشتار و كتیبه بدست نیامده است كه در باره موسیقی این قوم مطالبی گفته باشند. اما موسیقی تالشی بسیار غنی و از ویژه گی خاصی برخوردار است. كلا” میتوان این موسیقی را به سه نوع تقسیم بندی كرد
۱ـ دستون *آواز
آواز تالشی (دستون) بفرم دوبیتی است. دستون ها در هر ناحیه ازتالش فرق میكند ٫ بطور مثال ٫ دستون «شاندرمن» و« ماسال» با دستون «تالشدولاو» و «تالشدولابی »٫ «اسالمی» و «كرگانرودی» از نقطه نظر ساختار موسیقی با یكدیگر فرق دارند
۲ـ ترانه
ترانه های تالشی بسیار متنوع بوده و در سراسر تالش میخوانند. هر ترانه تالشی به مناسبت خاصی سروده اند. از نظر ابیات ترانه میتوان به چند طبقه از قبیل حماسی ٫ بزمی٫ كارو عارفانه تقسیم بندی نمود. بطقر مثال ترانه های «لدویه» «محمودیه»و «گنزون گره» حماسی میباشند . «هیار هیار» ٫«مبارك با» ٫ «آمان آمان» ٫ «شكرم جان» ٫ «سیاریحون» و «هیچی مواجه» بزمی میباشند. «آمانه لیله» ٫ «٫ «آفتار ساسره» ٫ «كوكو بخونو» و «كاره پشیمون نه نه » كه زنان در كشتزار ها و یا شالیزار ها میخوانند. قطعاتی چون «بابا طاهری» ٫ «مولودنامه» ٫ «ساقینامه» و «زیارتنامه» به صوفیان و اهل خانقاه حق منسوب میباشند. این نغمات را دراویش طریقت نقشبندیه و قادریه در ایام عید و مراسم های مذهبی بصورت گروهی در خانقاه میخوانند
۳ـ هوا* پرده
بخش بسیار بسیط موسیقی تالش نغمات بدون كلام است كه هواها و پرده ها میباشند. از نظر موضوع به گروهائی از قبیل رزمی ٫ وصفی٫ بزمی و غیره تقسیم كرده اند. سازی كه این نوع نغمات را همراهی میكند را «نی» میباشد. بنا به تحقیق موسیقی شناسان بومی بالغ بر ۱۰۰ هوای در تالش است. از جمله « پاییزه هوا» ٫ «كیجه پرده» ٫ «ریه پرده» ٫ «دوشه هوا»٫ «گیشتیه هوا» ٫ «شتره زنگ» و «روزا جنگ» .
سازهای متداول در تالش عبارتند از : « له له » ( نی) ٫ «دف» (دپ ٫ دیاره) ٫ «لبك» (نی لبك) و «زرنا» ( سورنا) . درگذشته بعضی از نغمه های تالشی را با ساز «تنبور» (تنبور) اجرا میكردند ولی اكنون از این ساز استفاده نمی شود . تنها ساز رایج در این منطقه «له له» و یا نای هفت بند است . در سراسر منطقه تالش تعداد نی نوازان بسیار كم شده اند. از نی نوازان برجسته تالش میتوان زنده یاد عطا الله احمدی نام برد . عطا الله دهقانی از ناحیه ( الله بخش محله )رضوان شهربود. كه با درگذشت وی بیشتر نغمات تالشی را باخود به گور برد.

برگرفته از تانگار :گلستان ایران

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت