کوچه اشهري رو به نابودی

بن بست اشهري يکي از لکه‌هاي تاريخي تهران است که معماري دوره پهلوي اول را به نمايش مي‌گذارد. اما بلاي ساخت و سازهاي تهران، گريبان اين کوچه را هم گرفته و به گفته اهالي کوچه، مالکان خانه‌هاي تاريخي‌اش يکي پس از ديگري، ملکشان را در اختيار تجار و پاساژ‌ سازهاي جمهوري قرار مي‌هند. گويي تاريخ ديگر در بن بست اشهري متوقف شده و به زودي حذف مي‌شود.

خبرگزاري ميراث فرهنگي ـ گروه ميراث فرهنگي ـ بن بست اشهري که سال‌هاست به همين نام در مجاورت خيابان جمهوري قرار گرفته، هنوز حال و هواي تهران 80 سال قبل را به نمايش گذاشته است. اما گويا زمان پايان اين نمايش فرا رسيده و خانه‌هاي خاک خرده تاريخ اين کوچه يکي پس از ديگري در حال تخريب‌اند تا پاساژ‌هاي خيابان جمهوري را چند کوچه بالاتر بکشند.

مي‌گويند اولين ساکنان بن بست اشهري تهران ارامنه بودند. معماري خانه‌هاي اين کوچه به دوره پهلوي اول مربوط مي‌شود و در نوع خود ويژه‌گي‌هاي منحصر آن دوره را حفظ کرده‌اند. اين بن بست يک کوچه بالاتر از چهار‌راه جمهوري و حافظ، در خيابان حافظ واقع شده و پاساژ‌هاي جمهوري با باز کردن معابر، تا يک قدمي آن بالا آمده‌اند.

تاريخ تهران به عنوان پايتخت 200 ساله کشور، از اهميت خاصي برخوردار است. هرچند آثار پيش از قاجار در تهران کمتر ديده مي‌شود اما آثار قاجاري و دوره پهلوي جايگاه و اهميت ويژه‌اي به تهران داده‌اند. بسياري از اين آثار به صورت تک بنا و يا ديواره‌هاي شهري در آثار ملي به ثبت رسيده‌اند اما آنچه به تاريخ شهري هويت مي‌بخشد، انسجام معماري در گذرها و خيابان‌هاست که مي‌تواند نوع تفکر و معماري شهر را نشان دهد.

بن بست اشهري يکي از اين کوچه‌هاست که علي‌رغم ساخت و ساز در بخش‌هايي از آن هنوز راوي سنت معماري دوره پهلوي اول است. اما امروز به غير از يکي از خانه‌هاي اين کوچه‌ که گفته مي‌شود در دوره‌اي پيش از انقلاب به عنوان سالن ورزشي (احتمالا بيليارد) مورد استفاده بوده و امروز حال و هواي تجاري به خود گرفته، باقي خانه‌ها متروکه شده و حتي رد ضربه‌هاي کلنگ و خيال تخريب در برخي از آن‌ها ديده مي‌شود.

خانه‌اي سيماني با نماي ويژه‌‌گي‌هاي سرآغاز معماري مدرنيته و مساحتي شايد بيش از 800 متر نخستين خانه‌ کوچه اشهري است که البته متروکه و رها شده است. اين خانه که از يک‌سو سر نبش کوچه بوده و امتداد آن تا داخل کوچه‌ نيز کشيده شده به صورت چند دور معماري در حاشيه يک حياط ساخته شده و در بالکن آن صندلي لهستاني که به حال خود رها شده، حال و روز ساکنان آن را نشان مي‌دهد.

روبروي اين خانه مي‌توان معماري ديگري از دوره پهلوي اول را ديد که به نظر مي‌رسد امروز تنها خانه زنده کوچه است. خانه‌اي با سردر زيبا که داخل آن کتيبه‌اي تاريخ ساخت آن را به 1315 نشان مي‌دهد. در اين کتيبه حتي نام معمار ساختمان که حسين ستاري بوده نيز آورده شده که احتمالا از معماران به‌نام آن زمان بوده است.

علي‌رغم تغيير و تحولاتي که در اين خانه رخ داده اما هنوز ويژه‌گي‌هاي تاريخي آن مثل اجاق ديواري و کف فرش قديمي‌اش باقي مانده است. راه‌پله‌ها هم چندان تغييري نکرده اما تجاري شدن طبقات بالاي ساختمان باعث شده حال هواي گذشته‌اش با درها و ميله‌هاي آهني تغيير کند.

چاپ حافظ که از سال 1359 در زيرزمين اين ساختمان ساکن شده يکي از دلايل زنده ماندن عمارت بوده است. اما واگذاري زيرزمين سرآغاز شروع اجاره ديگر اطاق‌ها و راهروي ساختمان به تجار پاساژهاي جمهوري بوده است. البته قصه به اين‌جا ختم نمي‌شود و کسبه داخل ساختمان براي برقراري ارتباط با جمهوري و مراکز تجاري، مسير حياط ساختمان را که به صورت حياط پشتي قرار دارد را به يکي از پاساژها باز کردند و حالا ديگر راحت مي‌توان از طريق اين پاساژ وارد کوچه اشهري شد.

کنار اين عمارت خانه‌اي ديگر واقع شده است که به لحاظ نما و زيبايي کم از ديگر خانه‌هاي کوچه ندارد. اما آنچه در اين بن بست اهميت زيادي دارد، خانه روبروي چاپ حافظ است. اهالي کوچه مي‌گويند اين خانه زماني محل خليفه‌گري ارامنه بوده است. خانه‌اي بزرگ که البته در حال تخريب است. کنار اين خانه، ساختماني ديگر واقع شده است که کلنگ و تيشه، بدجوري به جان‌اش افتاده‌اند و آن را زير رو رو کرده‌اند.

در امتداد کوچه چند ساختمان نوساز هم ديده مي‌شود که به پاساژهاي جمهوري راه‌دارند. همه تجاري هستند و با هيبتي بدقواره روبروي ساختمان‌هاي تاريخي آن قد علم کرده است.

اما انتهاي کوچه روايتي ديگر است. ساختماني به سنت معماري اواخر دوره قاجار و اوايل دوره پهلوي، پهلو به پهلوي کلنگ کارگرهايي که حياط خانه را مي‌تراشند، هنوز پابرجاست. اين خانه که به نظر مي‌رسد از جمله نخستين معماري‌هاي سبک تلفيقي ايران و اروپاست، در مجاورت حياطي واقع شده و عمارت به طور تک بنا در انتهاي حياط ساخته شده است. در آجر کاري آن ذوق و سليقه به خرج رفته و البته چون در خانه بسته است، نمي‌توان داخل آن را ديد. از کارگرها که مي‌پرسيم قرار است چه به سر اين خانه بيايد، با نگاهي از سر تعجب مي‌گويند، خراب مي‌شود.

البته تخريب‌ها فقط به کوچه اشهري مربوط نمي‌شود و به کوچه‌ بالايي آن، يعني "ازهري" هم سرايت کرده است. نبش کوچه ازهري خانه‌اي تاريخي بود که به طور کامل تخريب شده و تنها بخش‌هاي کوچکي از آن باقي‌مانده است را تشکيل مي‌دهد. داخل کوچه هم چند بنايي هنوز روايتي از اوايل دوره پهلوي دارند و انتهاي آن هم به کوچه لولاگر که يکي از خيرين پيش از انقلاب بود ختم مي‌شود.

اين کوچه هم روايت‌هاي تاريخي دارد و گفته مي‌شود که مصدق زماني ساکن آن بوده و حتي اهالي محل معتقدند که خانه تخريب شده در ابتداي کوچه به وي تعلق دارد. هرچند اين کوچه‌ها بخشي از لکه‌هاي تاريخي تهران هستند اما بدون آنکه نظارتي بر حفظ و نگهداري آن‌ها صورت گيرد در حال تخريب‌اند.

کوچه اشهري و تاريخ معماري آن بخشي از هويت شهري تهران است که روزي در منطقه‌اي فرهنگي پديد آمده و امروز همسايه تجار و کسبه خيابان حافظ و جمهوري شده است. البته سابقه تجاري خيابان جمهوري طولاني است اما شايد کسي فکر آن را هم نمي‌کرد که پاساژ‌ دارها و تجار اين خيابان، روزي پله پله خيابان حافظ را بالا بيايند و پاساژ‌هاي تجاري‌شان را يکي پس از ديگري روي تاريخ تهران بنا کنند.

شگفتا!!
روزگاری از این بن بست گذشتم و همین جدایی با دگر مهرازی ها شوند نگاه من به او شد!!!
گویا تا قصد جان تمام ساختمانها ی باستانی ما را نکنند ارام و قرار نخواهند داشت!!!
گر هم آن را بر نیفکنند از پس بی مهری زیاد رو به نابودی می گزارند..
وهومن فرهیخته سپاس تورا بهر این جستار نیک ات آیا یاری می شود به آن رساند؟؟؟
گمانم کم کم شهری خواهیم داشت با مردمانی که سر از هر کوی بر آرند یادگاری از نیاکنشان نخواند دید و این پرسش را آیندگان خواهند داشت :ایران من چگونه بوده است؟؟؟؟؟!!!!!