دژ تاریخی (بمپور) ساسانی

دژ تاریخی (بمپور) ميراث ساسانيان

استان سيستان و بلوچستان بخشي از سرزمين كهن ماست كه مجموعه‌اي از يادمان‌هاي مادي و معنوي تاريخي اين مرز و بوم را از دورترين دوران تاكنون در سينه خود حفظ كرده است.
در بيش‌تر منابع ادبي و تاريخي نيز از سيستان و بلوچستان ياد شده است.
بمپور در 22 كيلومتري غرب ايرانشهر قرار گرفته و رودخانه با اهميت بمپور كه ازكوه‌هاي شمال‌شرقي ايرانشهر سرچشمه مي‌گيرد، از جنوب بمپور به طرف غرب جريان مي يابد و در انتها به هامون جازموريان می‌ریزد.

بمپور ناحيه‌ي جلگه‌اي‌ست كه 510 متر ازسطح دريا ارتفاع دارد و ارتفاعاتي در حدود 1700 متر زمــــين‌هاي جنوبي آن را پوشانده است. آب و هواي آن به طور كلي گرم و نسبتا مرطوب است که از مراكز عمده‌ صادرات خـــــرما، تره بار و غلات محسوب مي‌شود.
بمپور از چندين آبادي به هم پيوسته تشكيل شده است. از قدمت اين شهر اطلاع دقيقي در دست نيست و شهرت اين محل به خاطر وجود دژ بمپور است كه به عهد ساسانيان تعلق دارد.

دژ بمپور

اين دژ كه در 24 كيلومتري غرب ايرانشهر و در جوار شهر بمپور قرار دارد، به عنوان معروف‌ترين و در عين حال مهم‌ترين دژ در سراسر بلوچستان محسوب مي‌شود كه بر فراز تپه‌اي مصنوعي در استان سيستان و بلوچستان بنا شده است.
هرچند مردم بلوچستان بر اين باورند كه اين دژ توسط نادرشاه افشار ساخته شده و با وجود اين‌ كه نادر اجازه ساخت دژی را در منطقه بمپور به نصيرخان براهويي داد، اما بناي دژ بمپور بسيار كهن‌تر از آن است.

«پاتينجر» يک جهان‌گرد اروپایی و (متخصص قلاع نظامي) که در سال 1810ميلادي سفري به منطقه بلوچستان داشته است، در بازدید خود از دژ بمپور، ضمن تمجيد از اين قلعه، درمورد محل احداث آن مي‌نويسد: «افسانه و روايت عاميانه‌اي ميان مردم بلوچستان حاکي است كه فرمانده ارتش عظيم، هنگام عبور از اين راه به سواران خود دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کنند و روي هم بريزند. تعداد سواران آن‌چنان زياد بود که وقتي خاک‌ها را بر روي هم انباشتند، تپه اي بر جاي ماند».
گرچه روايت ياد شده اندکي مبالغه‌آميز به نظر مي‌رسد، اما مروري بر ابعاد جغرافيايي تپه، نشان‌گر آن است که خاک اين تپه از مناطق ديگر به محل ساخت دژ «بمپور» منتقل شده است.

تحقيقات صورت گرفته در دژ بمپور

قدمت این دژ به استناد برخی منابع تاریخی به دوران ساسانیان می‌رسد و امروزه در ردیف آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. دژ بمپور در گذشته يكي از استوارترين پناه‌گاه‌هاي بلوچستان به شمار مي‌آمده است.

درباره تپه و قلعه واقع بر روي آن، تحقيقات متعددي صورت گرفته، از جمله فرانسوا بالساني، محقق فرانسوي و معاون آکادمي امور درياهاي فرانسه که در سال 1335ش از دژ بمپور ديدن کرده كه معتقد است: «آثاري که من در قلعه بمپور به دست آوردم طبق نظر متخصصان موزه لوور فرانسه، حداقل مسبوق به دوره ساسانيان است».

دکتر بئاتريس دوکاردي، محقق و باستان شناس انگليسي در سال 1966 که در اين منطقه مطالعاتي صورت داده
می‌گوید:«اشيا و ظروف به دست آمده در تپه باستاني بمپور از نظر تاريخي، تمدن اوليه سرزمين بلوچستان غربي را در اين منطقه ثابت مي کند؛ که اين تمدن به منزله واسطه‌اي ميان تمدن هاي غربي ايران و تمدن کهن سند پاکستان بوده است.

به اعتقاد «دوکاردي» سفال‌هاي به دست آمده در بمپور متعلق به 2700 سال قبل از ميلاد هستند و نشان مي‌دهد اين مکان در نتيجه خشک شدن تدريجي از آبادي افتاده است. درحالي که سابق بر اين، بسيار آباد بوده و جمعيت زيادي را در خود جاي مي‌داده است. البته شباهت بنايدژ بمپور با ساختمان‌هاي دوره ساساني واقع در منطقه کرمان مانند قلعه دختر و قلعه بم نشان‌گر آن است که تاريخ اوليه ايندژ را مي‌توان تا دوره ساساني عقب برد.

پیشینه نام بمپور

در بعضی از افسانه‌های محلی نام آن‌را مربوط به بهمن (پسر اسفنديار) می‌دانند که اول بهمن‌پور بوده و به مرور زمان به بمپور تبديل شده است. بر طبق اظهار نظر بسياری از فضلای ايران و به استناد کتب تاريخی در قديم‌الايام اين محل را بن‌پهل می‌ناميده‌اند که به معنی شهر آخر می باشد .

ویژهگیهای دژ بمپور

اين دژ از نظر نظامي، اهميت قابل توجهي داشته و به مناسبت محل استراتژيک خود مي‌توانست در مقابل هجوم بزرگ‌ترين قشون‌هاي نظامي نيز مقاومت کند. بنابراين، مشخص است که استقرار دژ در بالاي تپه، بر حسب تصادف انتخاب نشده، زيرا اين تپه به گونه‌اي به اطراف مشرف شده که محال است يک مهاجم دور از چشم نگهبانان به قلعه بمپور نزديک شود. به همين دليل به نظر مي‌آيد دژ بمپور يکي از قلاع نظامي و مهم آسيا و خاورميانه به حساب مي‌آمده است.
اين قلعه علاوه بر موقعيت استراتژيکي، تنها حدود 2 کيلومتر با رودخانه فاصله دارد که از اين نظر نيز موقعيت جالب توجهي دارد. دژ بمپور در گذشته بلوچستان همواره استوارترين پناهگاه به شمار مي‌آمده است. به همين دليل، بارها در زمان‌هاي مختلف و به‌خصوص در دوره قاجاريه محاصره و به توپ بسته شد. درسال 1257 و با شورش آقاخان محلاتي و حمايت محمدعلي‌خان (حاکم بمپور) حبيب الله خان شاهسون ، امير توپخانه ارتش قاجار، به اين دژ يورش برد. در اين دوره ، دژ صدمات جدي ديد؛ اما کاملا ويران نشد و قابل سکونت بود. در سال 1307هجري شمسي يک نيروي نظامي به سرکردگي سرتيپ امان الله جهانباني دژ را به توپ بست و بدين ترتيب ، يک دژ تاريخي به ويرانه اي بدل شد.

مشخصات دژ بمپور

دژ به صورت دو تکه ساخته شده و از نظر ارتفاع، اين 2 بخش با هم يک‌سان نيستند. صحن پايين که در ورودي در ديواره شرقي آن قرار گرفته و برج‌هايي چند نيز آن را احاطه کرده‌اند. علاوه بر اين، اصطبل اسب‌ها و يک نقب براي فرار از محاصره به هنگام تسخير احتمالي قلعه نيز وجود داشته است. قسمت فوقاني دژ ارگ و حاکم‌نشين بوده است. بلندي تپه از صحن پايين بيش‌تر بوده به حدي که نفوذ به داخل ارگ براي مهاجمان به علت بلندي و شيب تند تپه، کار ساده‌اي نبوده است. هم‌چنين در ديواره اطراف دژ 10 برج دفاعي قرار داشته است.

خصوصيات معمارى:
مصالح به كار رفته در اين دژ خشت‏خام و گل رس بوده كه بر روى يك تپه مصنوعى احداث شده است. ديوارهاى غربى و شرقى در هر رأس داراى برج‌هاى استوانه‏اى مى‏باشند.
از چهار برجك ديده‏بانى تنها دو برجك آن به ارتفاع 2 متر باقى مانده‏اند. در داخل قلعه يك رديف از اتاق‌هاى چسبيده به ديوار دژ براى امور مختلف در نظر گرفته شده‏اند. يك حلقه چاه نيز در درون قلعه وجود دارد. ارتفاع تپه مصنوعى كه دژ روى آن قرار گرفته 80 متر است.

دژ از سه قسمت تشكيل شده است:
1- قسمت انتهايى كه از ديوارهاى اصلى و درب‏هاى ورودى و خروجى و چند عدد برج و بارو براى حفاظت دژ تشكيل شده است.
2- قسمت وسط كه محل خانه‏هاى مسكونى بوده و داراى برج و بارو نيز بوده است.
3- قسمت فوقانى كه ويژه فرماندهان و حاكم دژ بوده و بيش‌ترين نقش ديده‏بانى از برج و باروهاى اين قسمت به دليل ارتفاع زياد صورت مى‏گرفته است.

در محوطه قسمت فوقانى چاهى عميق ديده مى‏شود كه اكنون پس از گذشت چندين سال پر نشده است. در گذشته در داخل چاه يك محوطه سنگ فرش بوده كه داراى سوراخى براى عبور نيروهاى دژ در هنگام محاصره قلعه توسط دشمنان به خارج بوده است كه در حال حاضر به‌ علت حركت شن‏هاى روان و گذشت زمان مسدود شده، اما چاه به قوت خود باقى است.

ديوارهاى شرقى و غربى آن داراى فاصله زيادى از هم مى‏باشند و در سمت جنوب به يك‌ديگر نزديك‌تر هستند و ضلع جنوبى در واقع كوچك‌ترين ضلع قلعه است. هر طرف داراى برجى استوانه‏اى بوده كه روى هم ده برج بوده‏اند. بزرگ‌ترين برج قطرش به هشت قدم مى‏رسد و توپ در اين مكان قرار داشته است.

ديوار اصلى همه اتاق‌ها را در بر گرفته است. در صحن حياط جنوبى يك رديف اتاق و بالاتر از ديوار خراب شده، چندين اتاق وجود دارد. در قسمت بالا كه ارگ ناميده مى‏شود چندين اتاق به صورت رديفى در كنار يك‌ديگر قرار دارند و با پنجره‏هايى به خارج احاطه دارند.

دژ بمپور، قلعه‌اي كه در برابر عظمت و تسخير ناپذيري‌اش تمام لشكركشان دست كم يك بار مزه تلخ شكست را پاي آن چشيدند و روزگاري هر گوشه‌اش از آن عظمتي داشته كه بيانگر يادگار ساسانيان است، امروز عظمتش فرو ريخته و خفته در بوته فراموشي هر ساله در اثر آب، شستگي و باد به ريگ‌هاي روان صحرا مي پيوندد. اما عظمت گذشته‌اش از دور، چشمان هر بيننده علاقمند به هويت و ميراث گذشتگان را به خود جلب مي كند.

گرد آوری شده از :

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت