کلیسای وانک

يکی از وقايع مهم دوران صفويه انتقال ارامنه از آذربايجان و اسکان آنها در اصفهان است.توضيح اينکه پس از اعلام پايتختی اصفهان و انجام مقدمات امر، شاه عباس اول جمعی از ارامنه را از جلفای ارمنستان واقع در کنار رود ارس به اصفهان کوچ داد و موقتاً در يکی از محلات شهر سکونت داد. انگيزه دولت صفوی در آن روزگار علاوه بر نجات ارامنه از آزار و اذيتی که ترکان عثمانی نسبت به آنان روا می داشتند. استفاده از مهارت اين طبقه در تجارت مخصوصاً در داد و ستد ابريشم بود. برخی از مورخين نيز اين نقل و انتقال را به اين علت می دانند که شاه عباس می خواست عثمانيان يعنی دشمن ديرين خود را از يک مستمره ارمنی نشين محروم کند.
نويسنده کتاب ايران و قضيه ايران دو دليل فوق را برای اين جابجائی تأئيد می کند اما مرحوم علی جواهر کلام عقيده دارد منظور شاه عباس از اين کوچ عظيم اين بود که ارامنه را «... واسطه ارتباط و آشنايی ايران و فرنگستان قرار دهد و فرنگيان را متقاعد کند که ايرانی با ساير ملل و مذاهب دنيا هيچ گونه دشمنی ندارد...»
به هر حال، ارامنه پس از مهاجرت به اصفهان در ساحل جنوبی زاينده رود ساکن شدند و اين محل را (جلفای نو) ناميدند تا خاطره وطن زنده بماند.پس از استقرار ارمنيان فرامينی نيز صادر شد و برای راحتی و آسايش آنها دستورات اکيد به مسئولان و دولتمردان داده شد. از جمله اين فرمانها، دستورالعملی بود که کليه ارامنه را در انجام مراسم مذهبی شان آزادی می داد.

به مرور زمان ارامنه ساير شهر ها که آوازه خوشرفتاری مردم اصفهان و حکومت آن روزگار را شنيدند و از حمايت دولت صفوی از همکيشان آگاه شدند به شهر اصفهان سرازير گشتند حتی شهرها و نقاط ديگر نيز مورد توجه آنها قرار گرفت و زارعين و کشاورزان ارمنی هم به روستاهای فريدن و چهار محال کوچ کردند.

به زودی جلفا به شهرکی آباد و پرجمعيت تبديل شده و «... خيابانهای متعدد با درختان زيبای چنار ...» بر زيبائی شهر افزودند. بسياری از نويسندگان خانه های زيبای تجار ارمنی مقيم جلفای اصفهان را توصيف کرده و آنها را با فرش های زيبا و صندلی های مزين به آب طلا و نقره و تالارهای منقوش به تابلوهای زيبا ذکر کرده اند.

امتيازاتی که در دوره شاه عباس اول به ارامنه داده شد در زمان شاه صفی نهادينه گرديد و طی فرمانی که در سال 1042 هجری صادر شد به ارامنه اين حق داده شد که در هر نقطه که مايل باشند می توانند کليسا بسازند و آنها را تزئين کرده و بر بالای ساختمان صليب و ناقوس بگذارند. مستوفيان و مميزانی هم که برای دريافت وجوه ديوانی به کشيشان مراجعه می کنند مادام که آنها در حال عبادت هستند حق مزاحمت برای آنها را ندارند.

اين فرمان و فرامين ديگر به ارامنه اجازه داد همچون ايرانيان زندگی کنند و حتی برای خود حاکم و قاضی و کلانتر انتخاب کرده و در انجام مراسم و تشريفات مذهبی خود آزادی کامل داشته باشند. بسياری از خارجيانی که در آن عصر، از اصفهان بازديد کرده اند از بازرگانان معتبری نام می برند که در جلفا کليساها و کاروانسراهای بزرگ و زيبا ساخته اند.
پس از مرگ شاه عباس اول سياست حمايت از ارامنه ادامه يافت و جلفا بزرگتر و آباد تر شد. تجار و بازرگانان ارمنی در سايه امنيت و آرامشی که بوجود آمه بود برای داد و ستد و سوداگری به کشورهای مختلف سفر کردند و تجار مشهوری مانند خواجه آلتون و خواجه ماناس در کشورهای مختلف نمايندگی مستقر کردند و به عنوان بازرگان ايرانی به تجارت ابريشم پرداختند و کالاهای ديگر به ايران آوردند.
در دوره شاه عباس دوم جلفا وسعت زيادی يافت و محلات چندی به اين شهرک اضافه شد بطوری که سياحان و جهانگردان مختلف در ادوار گوناگون به زيبائی جلفا اشاره کردند و از بخش ها و محلات آن نام بردند.
يکی از آنها در سفر نامه اش تعداد خانه های جلفا را سه هزار و پانصد نوشته و درباره آنها می گويد : « ... بيشتر خانه های خوب و مجلل در امتداد رودخانه ساخته شده است. برخی از آنها زرنگار و چنان باشکوه و عالی است که می توان آنها را در رديف قصرها و کاخ های سلطنتی به شمار آورد ... »

اين کليسا به نامهای سن سور و آمنا پرکيچ نيز ناميده می شود بزرگترين کليسای جلفا است. اين کليسای با شکوه در سال 1015 هجری قمری برابر 1605 ميلادی در اراضی باغ زرشک احداث شد و پس از 50 سال در سال 1065 هجری قمری برابر 1655 ميلادی توسعه يافت و به صورت امروز در آمد. اين کليسا دارای گنبدی عظيم و ديوارهای رفيع و طاقهای بلند و زيباست که در حال حاضر محل اقامت خليفه ارامنه ايران و هندوستان می باشد.
نماز خانه اصلی کليسا که به شکل متوازی الاضلاع است شامل دو قسمت چهارگوش است که قسمت اول شبستان بنا و قسمت دوم که زير گنبد خانه است محل اجرای مراسم و سرودهای مذهبی است. ازاره های ديوارهای نماز خانه را کاشی های خشتی چند رنگ فرا گرفته است. در قسمتهای بالای ازاره تصاويربسيار زيبائی نقاشی شده اند که از کتب مقدس الهام گرفته شده و تمامی سطح فضای گنبد را تزئين کرده است.
دور تا دور گنبد داستان خلقت آدم و حوا است که بوسيله نقاشان ارمنی ترسيم شده اند. بر محراب بسيار زيبای کليسا نيز تصاويری از جمله تصوير مسيح نقاشی شده است. نمای خارجی گنبد کليسا بدون تزئينات کاشيکاری است و با آجر ساده پوشانده شده است.
در گوشه حيات کليسا برج ناقوس زيبا و بزرگی ساخته شده که بر چهار ستون سنگی استوار است. در گوشه ديگری از اين حياط و روبروی برج ناقوس ستون بلندی از سنگ يادبود 1/5 ميليون نفر ارمنی ساخته شده که در سال 1915 ميلادی قتل عام شده اند. در صحن حياط کليسا چند نفر از ارامنه مشهور از جمله چند اسقف اعظم و نمايندگان سياسی کشورهای اروپايی که در اصفهان در گذشته اند به خاک سپرده شده اند.
کليسای وانک دارای تأسيسات مختلفی مانند موزه و کتابخانه است. موزه کليسا در سال 1322 هجری قمری برابر با 1905 ميلادی ساخته شد. اشيائی که در سالن های آن به معرض تماشای بازديد کنندگان گذاشته شده اند شامل تابلوهای نقاشی کار نقاشان اروپائی است که به کليسا اهداء کرده اند. تعدادی کتب خطی نفيس نيز در اين موزه نگهداری می شوند.
از جمله مجموعه های نفيس اين موزه فرامينی است که در طول تاريخ صفويه به بعد سلاطين و حکام ايران درباره ارامنه صادر کرده اند. اين فرامين از نظر بررسی تاريخ ارامنه بسيار مهم و قابل ملاحظه بوده و در عداد منابع قابل اعتماد به شمار می روند.
از ديگر تأسيسات کليسا چاپخانه است. اين چاپخانه که به سعی و کوشش و ابتکار پيشوای ارامنه آن روزگار به نام خاچاطور کساراتسی GZARATSSY در جلفا تأسيس شده بود در سال 1636 ميلادی به عنوان اولين چاپخانه شروع به کار کرد و نخستين کتابی که به وسيله آن به چاپ رسيد زبور داوود بود که از اين کتاب فقط يک نسخه در دنيا موجود است و آن نيز در شهر آکسفورد انگلستان نگهداری می شود. تصوير اين کتاب در موزه کليسا در معرض بازديد عموم است. کتابخانه کليسای وانک نيز با 000/25 جلد کتاب به عنوان يکی از بهترين منابع مورد استفاده محققين و پژوهشگران ارمنی و ساير اديان قرار میگيرد.

به امید ایرانی آباد و آزاد

بن مایه :
ساختمانهاي سنتي ایران
تاپیک انجمن ارامنستانیان ایران