هنر کاشیگری در ایران

كاشی سازی و كاشی كاری كه بیش از همه در تزیین معماری سرزمین ایران، و به طوراخص بناهای مذهبی به كار گرفته شده، همانند سفالگری دارای ویژگی های خاصی است. این هنر و صنعت از گذشته ی بسیار دور در نتیجه مهارت، ذوق و سلیقه كاشی ساز در مقام شیئی تركیبی متجلی گردیده، بدین ترتیب كه هنرمند كاشیكار یا موزاییك ساز با كاربرد و تركیب رنگ های گوناگون و یا در كنار هم قرار دادن قطعات ریزی از سنگ های رنگین و بر طبق نقشه ای از قبل طرح گردیده، به اشكالی متفاوت و موزون از تزیینات بنا دست یافته است. طرح های ساده هندسی، خط منحنی، نیم دایره، مثلث، و خطوط متوازی كه خط عمودی دیگری بر روی آنها رسم شده از تصاویری هستند كه بر یافته های دوره های قدیمی تر جای دارند، كه به مرور نقش های متنوع هندسی، گل و برگ، گیاه و حیوانات كه با الهام و تأثیر پذیری از طبیعت شكل گرفته اند پدیدار می گردند، و در همه حال مهارت هنرمند و صنعت كار در نقش دادن به طرح ها و هماهنگ ساختن آنها، بارزترین موضوع مورد توجه است.
این نكته را باید یادآور شد كه مراد كاشی گر و كاشی ساز از خلق چنین آثار هنری هرگز رفع احتیاجات عمومی و روزمره نبوده، بلكه شناخت هنرمند از زیبایی و ارضای تمایلات عالی انسانی و مذهبی، مایه اصلی كارش بوده است. مخصوصاً اگر به یاد آوریم كه هنرهای كاربردی بیشتر جنبه ی كاربرد مادی دارد، حال آن كه خلق آثار هنری نمایانگر روح تلطیف یافته انسان می باشد، همچنان كه «پوپ» پس از دیدن كاشی كاری مسجد شیخ لطف الله در «بررسی هنر ایران» می نویسد،«خلق چنین آثار هنری جز از راه ایمان به خدا و مذهب نمی تواند به وجود آید».

هنر موزاییك سازی و كاشی كاری معرق، تركیبی از خصایص تجریدی و انفرادی اشیاء و رنگ هاست، كه بیننده را به تحسین ذوق و سلیقه و اعتبار كار هنرمند در تلفیق و تركیب پدیده های مختلف وادار می سازد. تزیینات كاشی بر روی ستون های معبدالعبید در بین النهرین باقی مانده از سال های نیمه ی دوم هزاره ی دوم ق.م. نشانگر اولین كار برد هنركاشی كاری در معماری است. این شیوه تزیینی كه با تركیب سنگ هایی الوان و قرار دادن آنها در كنار یكدیگر و با نظم و تزیینی خاص هم چنین با استفاده از اشیاء رنگین مانند صدف، استخوان و ... ترتیب یافته، بیشتر شبیه به شیوه ی موزاییك سازی است تا كاشی كاری، كه به هر حال اولین تلفیق اشیاء الوان تزیینی است كه با نقوش مختلف هندسی زینت بخش نمای بنا شده، و پایه ای جهت تداوم هنر كاشی كاری به خصوص نوع معرق آن در آینده گردیده است. هم چنین اولین تزیینات آجرهای لعابدار و منقوش نیز بر دیواره های كاخ های آشور و بابل به كار گرفته شده است.
در ایران مراوده فرهنگی، اجتماعی، نظامی، داد و ستدهای اقتصادی و رابطه صنعتی، گذشته از ممالك همجوار، با ممالك دور دست نیزسابقه تاریخی داشته است. این روابط تأثیر متقابل فرهنگی را در بسیاری از شئون صنعتی و هنری به ویژه هنر كاشی كاری و كاشی سازی و موزاییك به همراه داشته، كه اولین آثار و مظاهر این هنر در اواخر هزاره ی دوم ق.م. جلوه گر می شود. در كاوش های باستان شناسی چغازنبیل، شوش و سایر نقاط باستانی ایران، علاوه بر لعاب روی سفال، خشت های لعابدار نیز یافته شده است. فن و صنعت موزاییك سازی یعنی تركیب سنگ های رنگی كوچك و طبق طرح های هندسی و با نقوش مختلف زیبا در این زمان به اوج ترقی و پیشرفت خود رسیده كه ساغر بدست آمده از حفریات مارلیك را می توان نمونه عالی و كامل آن دانست. این جام موزاییكی كه از تركیب سنگ های رنگین به شیوه ی دو جداره ساخته شده از نظر اصطلاح فنی به «هزار گل» معروف است و از لحاظ كیفیت كار در ردیف منبت قرار دارد.
تزیینات به جای مانده از زمان هخامنشیان حكایت از كاربرد آجرهای لعابدار رنگین و منقوش وتركیب آنها دارد، بدنه ی ساختمان های شوش و تخت جمشید با چنین تلفیقی آرایش شده اند، دو نمونه جالب توجه از این نوع كاشی كاری در شوش به دست آمده كه به «شیران وتیراندازان» معروف است. علاوه بر موزون بودن و رعایت تناسب كه در تركیب اجزاء طرح ها به كار رفته، نقش اصلی همچنان حكایت از وضعیت و هویت واقعی سربازان دارد. چنان كه چهره ها از سفید تا تیره و بالاخره سیاه رنگ است، وسایل زینتی مانند گوشواره و دستبندهایی از طلا در بردارند و یا كفش هایی از چرم زرد رنگ به پا دارند. از تزیینات كاشی هم چنین برای آرایش كتیبه ها نیز استفاده شده است. رنگ متن ، اصلی كاشی های دوره ی هخامنشیان اغلب زرد، سبز و قهوه ای می باشد و لعاب روی آجرها از گچ و خاك پخته تشكیل شده است
نمونه های دیگری از این نوع كاشی های لعابدار مصور به نقش حیوانات خیالی مانند «سیمرغ» و یا «گریفن» دارای شاخ گاو، سر و پای شیر و چنگال پرندگان نیز طی حفریات چندی به دست آمده است. قطعاتی از قسمت های مختلف كاشی كاری متنوع زمان هخامنشیان در حال حاضر در مجموعه ی موزه لوور و سایر موزه های معروف جهان قرار دارد.
در دوره ی اشكانیان صنعت لعاب دهی پیشرفت قابل ملاحظه ای كرد، و به خصوص استفاده از لعاب یكرنگ برای پوشش جدار داخلی و سطح خارجی ظروف سفالین معمول گردید، وهم چنین غالباً قشر ضخیمی از لعاب بر روی تابوت های دفن اجساد كشیده می شده است. در این دوره به تدریج استفاده از لعاب هایی به رنگ های سبز روشن و آبی فیروزه ای رونق پیدا كرد. بنا به اعتقاد عده ای از محققان، صنعت لعاب سازی در زمان اشكانیان در نتیجه ارتباط تجاری و سیاسی بین ایران و خاور دور به چین راه یافته، و سفالگران چین در زمانسلسله هان(206ق م –220 میلادی) از فنون لعاب دهی رایج در ایران برای پوشش ظروف سفالین استفاده می كرده اند. با وجود توسعه فن لعاب دهی به علت ناشناخته ماندن معماری دوره اشكانی در ایران، گمان می رود در این دوره هنرمندان استفاده چندانی از لعاب برای پوشش خشت و آجر نكرده و نقاشی دیواری را برای تزیین بناها ترجیح داده اند. دیوار نگاره های كاخ آشور و كوه خواجه سیستان یادآور اهمیت و رونق نقاشی دیواری در این دوره است.
طرح های تزیینی این دوره از نقش های گل و گیاه، نخل های كوچك، برگ های شبیه گل «لوتوس» و تزیینات انسانی و حیوانی است، كه در آرایش دوبنای یاد شده نیز به كار رفته است.
امید است در كاوش های آینده در نقاط مختلف كاشی های بیشتری از دوره اشكانیان یافت شود كه امكان مطالعه و بررسی دقیق در این زمینه را فراهم آورد.
در عصر ساسانیان هنر و صنعت دوره ی هخامنشیان مانند سایر رشته های هنری ادامه پیدا كرد، و ساخت كاشی های زمان هخامنشیان با همان شیوه و با لعاب ضخیم تر رایج گردید.
نمونه های متعددی از این نوع كاشی ها كه ضخامت لعاب آن ها به قطر یك سانتیمتر می رسد در كاوش های فیروز آباد و بیشابور به دست آمده است. در دوره ساسانیان علاوه بر هنر كاشی سازی هنر موازییك سازی نیز متداول گردید. مخصوصاً پوشش دو ایوان شرقی و غربی بیشابور ازموزاییك به رنگ های گوناگون وتزیینات گل و گیاه و نقوشی از اشكال پرندگان و انسان را در بر می گیرد. كیفیت نقوش موزاییك های مكشوفه در بیشابور گویای ادامه سبك و روش هنری است كه در دوره ی اسلامی به شیوه معرق در كاشی سازی و كاشی كاری تجلی نموده است. رنگ آمیزی های متناسب، ایجاد هماهنگی و رعایت تناسب از ویژگی های كاشی كاری های این دوره می باشد.

همانگونه که بانو شیرین گرامی پیشینه هنر کاشیکاری را بیان کردند ، باید بگویم شور بختانه این هنر رو به نابودی می باشد و جای خود را به روشهای نوین معماری و آرایه های درونی می دهند در اینجا با جستاری کوچک چند نمونه از این دلایل را بازنگری می کنیم :
کاشي يکي از آسيب‌پذيرترين تزئينات معماري سنتي ايران است. در گذشته روشهایی براي کاشي‌کاري استفاده مي‌شد که امروز فراموش شده و يا کمتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در اين ميان مساجد و خانه‌هاي تاريخي زيادي در کشور هستند که نياز به کاشي‌کاري به سبک سنتي دارند.
کاشي‌کاري در گنبدهاي تاريخي نياز به شناخت و تجربه لازم براي انجام اين‌کار دارد. شايد به جرات بتوان گفت که کاشي‌هاي گنبد اولين نقطه آسيب‌پذير بناهاي تاريخي از جمله مساجد هستند. کاشي بيشتر از هرجاي ديگر بنا با گرما و سرماي محيط خود در تماس است و خيلي زود ترک برمي‌دارد و مي‌شکند.

استاد «علي‌اصغر مرادي»، معماري سنتي دراين‌باره مي‌گويد: «در زمان قديم چند عياري طلا به کاشي اضافه مي‌کردند تا اين شکننده بودن کاشي را کمتر کنند. از سوي ديگر در گذشته روي ساخت کوره‌هاي سنتي و شيوه پخت کاشي‌ نيز نظارت داشتند و دستورالعمل‌هاي خاصي را براي انجام اين‌کار استفاده مي‌کردند.»
به گفته وي امروز بيشتر آن روش کارها يا انجام نمي‌شود و يا اين‌که به کل فراموش شده است. معماران سنتي کار جديد مي‌خواهند خيلي راحت‌تر کارشان به اتمام برسد. اين‌در حالي است که کار روي بناي تاريخي و معماري سنتي، به وقت و صرف انرژي زيادي نياز دارد.
وي مي‌افزايد: «امروز سعي مي‌شود که از کاشي‌هاي آماده براي کاشي‌کاري سنتي استفاده شود. اين درحالي است که اين کاشي‌ها بسيار شکننده بوده و توان ايستادن روي گنبدهاي تاريخي را ندارند.»
مرادي مي‌گويد: «تکنيک ساخت کاشي خيلي مهم است. نوع گل و خاک رسي که استفاده مي‌شود مي‌تواند در بهتر شدن کاشي کمک کند. کوره سنتي بهترين وسيله براي پخت کاشي است. اما هيچ يک از اين موارد امروز مورد توجه نيست و کاشي‌ها هم قلابي شده است.»
به گفته مرادي تعداد کاشي‌کاران و معماران سنتي که به خوبي بر کار خود مسلط باشند کم است و هر روز هم کمتر مي‌شود. شور بختانه بخشي از اين معماران شاگرداني هم نداشتند که امروز کارشان را ادامه بدهند. به همين علت تعداد آن‌ها امروز به کمتر از انگشتان دو دست مي‌رسد. هنر سنتي در معماري، هنري رو به فراموشي است.
در گذشته تکنيک ویزهای براي آزمايش کاشي وجود نداشت. کاشي‌کاران و معماران سنتي با استفاده از تجربه و آزمون و خطاهاي بسيار به شيوه پخت کاشي و اين‌که چگونه ميزان مقاومت آن را بالا ببرند پي برده بودند.
مرادي مي‌گويد: «امروز امکانات خوبي براي آزمايش کاشي وجود دارد. براي مثال من زماني که کاشي آماده مي‌شود، آن را به مدت 24 ساعت در فريزر مي‌گذارم تا ميزان مقاومت آن را در مقابل سرما بسنجم. بعد با ذره بين به کاشي نگاه مي‌کنم و اگر ترک‌ خورده باشد بايد از نو کاشي‌هاي جديدي با مقاومت بالاتري ساخته شوند. امروز کمتر چنين حوصله‌اي به خرج مي‌دهند.»

کاشي‌کاري هرچند به دوران ايران باستان مربوط مي‌شود اما پس از هخامنشيان اين صنعت در دوره‌ي اشكانيان رو به افول نهاد. در دوره ي ساسانيان، كاشي معرق از نوع مرغوب آن رواج پيدا كرد و در بناهاي اين دوره، به ويژه در كاخ بيشاپور و كاخ تيسفون، به كار برده شد. نقش‌هاي اين كاشي‌ها عبارت از زنان چنگ زن، بافنده و دارنده‌ي گل و مردان سالخورده است كه با قطعه‌هاي كوچك كاشي به رنگ‌هاي نارنجي، قهوه‌اي، زرد ، قرمز، گلي و آبي ، يشمي، شيري و خاكستري صورت گرفته و نشان دهنده‌ كار دقيق و تنوع رنگ هاي رايج در دوره‌ي ساسانيان است.

بن مایه
chn.ir- ماهنامه معماری داخلی و پلان ساختمان

صنعت کاشی سازی یکی از صنایع دستی محسوب می شود که به طرز زیبایی به ویژه در بناهای تاریخی به کار برده شده است و مقصود از آن ساخت كاشي هاي زيبا و گوناگون سنتي و كاربرد آنها در معماري بناها است، این صنعت در دوره صفویه به بالاترين درجه اعتبار رسید. زیرا در این دوره بیشتر از دوره های دیگر سطح خارجی عمارات و ابنیه را با کاشی مزین می کردند. در دوره هخامنشی نیز تزیین عمارات با کاشی معمول بوده و نیز در ابنیه شوش به کار رفته است.
کاشی های معروف به هفت رنگ در ابنیه زمان صفویه زیبائی بسزایی دارد و تا امروز طرح و رنگ آمیزی و ترکیبات رنگ های آن نظیر ندارد. نقش ها و گل بته هائی که در گنبد و هلال های آن ابنیه روی کاشی طرح شده ، خود صنعت مهمی بوده و کار آسانی نیست .
كاشي سازي يكي از صنايع دست ساز استان است كه هنرمندان اين شهر از تركيب خطوط و اشكال تزئيني به رنگهاي فيروزه اي، لاجوردي، سفيد، زرد، مشكي و قرمز كه به دو شكل مسطح و برجسته است ، طرحهاي تزئيني زيبايي را به وجود مي آورند كه همگي از هنر و صنايع اسلامي سرچشمه مي گيرد.
در يزد كاشي از موادي چون خاك رس، سنگ سيليس، شيشه و سرب و … تشكيل شده است و با توجه به مذهبي بودن شهر يزد و وجود مساجد و زيارتگاههاي مختلف در اين شهر و احترام و قداستي كه اين مكانها در بين مردم دارند، راهكارهاي زيادي براي زيبايي بخشيدن به مناره ها و گنبدهاي آنها انديشيده شده است كه يكي از آنها استفاده از همين « هنر كاشيكاري» است و در واقع با هنر دست كاشيسازان و كاشيكاران متبحر يزدي، كاشي هاي متنوع و رنگارنگ، گنبدها و مناره هاي اين شهر را چشم نواز مي سازد.
در يزد بيشتر كاشي هاي نره، كلك، شبكه، حاشيه، شش گوش، آلمه، جوك و هفت رنگ ساخته مي شود كه هركدام در جا و مكاني خاص مورد استفاده قرار مي گيرد. كاشي نره بيشتر جهت تزئين و نقش گنبد و گلدسته، كاشي كلك با ابعاد 5×5 يا 4×4 بيشتر در سقف و ستونها، كاشي هفت رنگ در قسمتهاي در ورودي و سردر مساجد و اماكن مقدسه و كاشي جوك بيشتر در محراب مساجد به كار برده مي شود.
اين هنر همواره مورد توجه گردشگران و بازديدكنندگان اين استان بوده است و در اين ميان مي توان از كاشيكاري هاي مسجد جامع، مناره هاي امير چقماق و مسجد حظيره نام برد كه با زيبايي منحصر به فرد خود چشم هر بيننده اي را به خود خيره مي سازند .