شيشه سازي در ايران پيش از اسلام

تاريخ صنعت شيشه سازي در ايران هنوز بطور كامل شناخته نشده است . تنها چند سند ادبي در دست است كه اطلاعاتي در مورد
اين صنعت در ايران باستان بدست مي دهد و نيز اشاراتي در كتب جهانگردان اروپائي -قرون 17 و 18 ميلادي كه البته در مورد
شرايط ساخت شيشه در ايران ناقص است و راه روشني را در اين مورد نمي نماياند.
1671 ميلادي در شرق به سر مي بردهو از ايران هم ديدن - 1664 و نيز 16810 - يكي از جهانگردان كه در ميان سالهاي 1670
كرده، شاردن جواهر ساز فرانسوي است . وي مي نويسد كه : ايرانيان تا 80 سال پيش از اين از صنعت شيشه گري چيزي نمي
هنر خود را در اختيار مردم ECUSE دانستند و در آن وقت مردي فقير و بسيار حريص از ايتاليا در قبال مزدي به ميزان 50
شيراز قرار داد.
كاوشهاي باستان شناسي سي ساله اخير در ايران به ما نشان داده اند كه شاردن فرانسوي حقيقت را بيان نكرده است، با اين
وصف اگر توليد شيشه ساخته شده در كوره در اين زمان نتوانسته نظر جهانگردان اروپائي را جلب كند و موجب چنين اظهار
نظرهايي گردد، دليل اساسي نامرغوبي توليد نبوده، بلكه بيشتر در نتيجه عدم صلاحيت اين آقايان اروپايي است كه از درك
زيبائي اين هنر در ميان ايرانيان عاجر مانده اند.
متذكر شديم كه حفريات جديد باستانشناسي منشا وجودي شيشه را در ايران كمي روشن كرده اند . در ميان اولين آثار شيشه اي
يافت شده در ايران مي توان از مهرهاي استوانه اي مكشوفه در حفريات چغازنبيل خوزستان نام برد . مهرهاي مزبور كه به انواع
نقوش ايلامي و كاسيتي كنده و مزين شده اند، در رنگ لاجوردي بوده و به دوره ايلام مياني (نيمه دوم هزاره دوم پيش از
ميلاد) متعلق اند و به احتمال زياد در خود ايلام ساخته شده اند . كاوشهاي باستان شناسي انجام شده در منطقه رودبار گيلان بر
روي تپه مارليك ني ز دو ظرف زيباي شيشه اي متعلق به اواخر هزاره دوم - اوائل هزاره اول پيش از ميلاد بدست داد كه اين هر
دو ظرف با استفاده از روش موزائيكي ساخته شده و داراي تركيبي دلنشين از رنگهاي مختلف بصورت هندسي و ظرافتي خاص
هستند، قطعاتي از سه ظرف شيشه اي ديگر ساخته شده با هم ين روش از حسنلو آذربايجان بدست آمد كه بنابر تاريخگذاري
حفار محل به دوره حسنلو چهارم (نيمه دوم قرن نهم پيش از ميلاد) باز مي گردند.
صرفنظر از اين يافته ها در حفريات متعددي كه در ديگر نقاط ايران از جمله لرستان، ديلمان، كردستان و خوزستان انجام
پذيرفته، مقادير نسبتا زيادي مهرهاي تزئيني و نيز دستبند هاي باريك و ظريف شيشه اي بدست آمده است كه همگي متعلق به
هزاره اول پيش از ميلاد بوده و متاسفانه راه آشكاري در مورد محل ساخت خود ارائه نمي دهند.
در يكي از آثار « آريستوفان » اولين نشانه ها از ظروف شيشه اي دوران هخامنشي را در ادبيات كهن مربوط به اير ان مي يابيم
خود از مصرف جامهاي شيشه اي در دربار ايران صحبت مي كند . در آنزمان شيشه در يونان بسيار كمياب و درميان اشيا ذيقيمت
تزئيني جاي داشته است و هيچ شكي نيست كه سفراي يونان در ايران كه دربار اكباتان را ديده بودند اين موضوع را ب راي
آريستوفان شرح داده اند . در حالي كه خود از مصرف ظروف شيشه اي سخت در شگفت بوده اند . ظروف شيشه اي بسياري كه
بنابر نظر كارشناسان امر به اين دوره تعلق دارند، مكشوفه از نقاط مختلف خاور ميانه مانند بين النهرين، آناتولي و فلسطين مي
باشند، لكن يافته هاي شيشه ا ي از ايران در اين دوره معدودي بيش نيستند . اين يافته ها كه به صورت ظروفي در اشكال كاسه،
بشقاب، جام، ريتون، سرپوش ظرف و غيره مي باشند، در مجموع از بيست و پنج عدد تجاوز نمي كنند و از حفاريهاي كاخهاي
سلطنتي تخت جمشيد بدست ما رسيده اند و اگر چه پيدايش آنها گفته هاي آريستوفان يوناني را در مورد مصرف ظروف شيشه
اي در ايران زمان هخامنشي تائيد مي كنند ولي همچنان مسئله محل ساخت خود را لاينحل باقي مي گذارند.
تنها نكته قابل توجه اي كه با مطالعه بر روي اين يافته ها بدست ما رسيده است، تكنيك ساخت ظروف اين دوران مي باشد كه
فشردن در قالب بوده است و نه دميدن آن.
دانش ما در مورد شيشه دوران پارتي و ساساني محدود و ناقص است . اين مسئله بدليل عدم وجود كاوشهاي كافي بر روي
در داخل خاك ايران مي باشد . اطلاعات ما از شيشه « دوران پارتي » مناطق تمدني اين دو دوره مهم از تاريخ ما مخصوصا
ساخت ا ين دو دوره از طريق مطالعه بر روي تعدادي ظروف شيشه اي است كه يا بدست حفار قاچاق كشف گرديده و از
بازارهاي جهان و تهران سر در آورده و يا بوسيله يك عده از حفاران ژاپني در سالهاي اخير در گورستان هاي گيلان كشف شده
است. صرفنظر از اين يافته ها كاوشهاي باستانشناسي چ ندين ساله اخير بر روي نقاط باستاني كشور همسايه عراق چون حفريات
كيش و سامره و تيسفون نيز كمك شايان توجه اي در راه شناخت شيشه پارت و ساساني كرد . همچنين وجود كلكسيون شيشه
ايراني مربوط به دوره ساساني در موزه شوسوئين در ناراي ژاپن هم در اين مورد كمك فراواني است . اين ظروف كه در زمان
امپراطوري ساساني بواسطه تجارت موجود بين ايران و چين به اين كشور صادر مي شده اند، از طريق روابط موجود بين چين و
ژاپن به اين كشور سفر كرده و در گنجينه و يا مقابر و معابد امپراطوران ژاپني حفظ گشته اند و امروزه كلكسيون نسبتا عظيمي را
در موزه شوسوئين تشكيل مي دهند.
مطالعه و مقايسه اين يافته هاي پراكنده با يكديگر به ما نشان داده است كه جهت شكل بخشيدن به مصنوعات شيشه اي اين
دوران از دميدن شيشه در قالب و نيز بصورت آزاد (دميدن حبابي ) استفاده مي شده است . اگر چه در اوايل دوران پارتي هنوز هم
كار بنابر روش ساخت دوران قبل يعني فشردن در قالب و و يا تراش بلوك شيشه اي بوده است.
از اين دو روش، دو نوع شيشه مشخص جداره ضخيم (با روش دميدن در قالب ) و جداره نازك (با روش دميدن حبابي ) بدست
مي آمده كه جهت تزئين آنها از روشهاي مختلف كه در اينجا به آنها اشاره مي شود، استفاده مي شده است:
-1 تراش سطحي
اين روش كه پس از سر دو سخت شدن ظرف شيشه اي انجام مي پذيرد بيشتر بر روي ظروف كاسه مانند اين دوران ديده شده
است. در اين روش هنرمند بوسيله آلتي سخت چون سنگهاي خارائي بدنه خارجي ظرف در چند رديف بستگي به ذوق و سليقه
خود تقسي م كرده و در هر رديف با سائيدن بدنه دواير كوچك تو گودي در كنار يكديگر ايجاد مي كرده است، اين دواير معمولا
در رديفهاي بالا ريزتر از دواير پائيني هستند و در عين حال كف ظرف نيز با يك دايره بزرگ شكل مي گرفت . گاه هنرمند
بجاي ايجاد دواير به تراش بيضي هم دست زده ا ست، اما اين بار بر عكس دواير، بيضي ها همواره از يكديگر فاصله داشته و
معمولا در يك يا دو رديف ديده شده اند، نه سر تاسر ظرف، اگر چه اين مسئله قانون كلي نبوده است.
-2 تراش سطحي دوبل
اين نوع تزئين را بدين جهت تراش دوبل ناميده اند كه پس از تراش اول كه باعث بوجو د آمدن يك رديف دواير كوچك مي شد،
اطراف هر يك از دواير را دوباره بصورت گرد تراش داده و دواير بزرگتري ايجاد مي كردند كه دايره كوچكتر را در ميان داشت و
بالطبع دايره وسط برجسته به نظر مي رسيد . البته با اين روش از تعداد دواير به علت بزرگتر بودن آنها كاسته مي شد و ممكن
بود در سراسر سطح خارجي ظرف تنها سه يا چهار دايره ديده شود . گاه تراش سومي هم داده شده است كه به اين ترتيب سه
دايره كوچك و بزرگ متحد المركز بر روي يكديگر ايجاد مي شد و به صورت برجسته بر سطح ظرف خودنمائي مي كرد.
-3 تراش سطحي برجسته
در اين نوع تراش ظر ف اصلي بصورت دميده در قالب با زوايد برجسته گردي به فواصل معين از يكديگر در يك رديف و گاه در
دو رديف ساخته مي شود . سپس بعد از سرد شدن، هنرمند تراشكار روي زوايد برجسته را بصورت دايره تو گودي تراش داده و
ظرف را تزئين مي كرد.
-4 تلفيق تراش خطي و سطحي
روش ديگري كه مورد استفاده هنرمند شيشه گر پارت و ساساني قرار مي گرفت، تلفيق تراشهاي سطحي دايره شكل و تراشهاي
خطي گاه بصورت خطوط كوتاه افقي و يا عمودي بين دواير و گاه بصورت خطوط كمر بندي در بالا و پائين دواير بوده است.
-5 نوارهاي افزوده
اين تزئين با نوارهاي باريك و ظريفي از خمير شيشه در حالت نرم و قابل شكل پذيري آن، بنابر ذوق سليقه هنرمند بر روي
سطح خارجي شيشه انجام مي گرفت، گاه بصورت چند رديف سراسري افقي زير يكديگر، گاه بصورت مارپيچي و زيگراگي شكل
عمودي و افقي و گاه نيز بصورت دسته هاي سبدي شكل زنجير باف.
-6 دواير افزوده
استفاده از تزئينات دايره شكل كوچك رنگي بصورت افزوده در يك يا حداكثر دو رديف و يا بصورت سه دايره كنار هم كه
تشكيل مثلث كوچكي را داده اند نيز يكي از روشهاي معمول تزئين شيشه بوده است، اين كار با استفاده از خمير شيشه رنگي
بجز رنگ ظرف اصلي انجام مي پذيرفت و معمولا آبي تيره بر روي سبز روشن بسيار استفاده مي شده است.
صرفنظر از دواير افزوده ساده طريق ديگري نيز جهت تزئين ظروف بوسيله اين نوع دواير وجود داشت و آن اينكه پس از قرار
دادن دايره بر سطح شيشه بوسيله مهر نقش داري، دايره را مهر زده و با اين ترتيب نقشي ج ديد ايجاد مي كردند . بايد اشاره كرد
كه نقش هيكل انساني معمولا محبوبترين تزئين روي اين دواير بوده است.
-7 خطوط رنگارنگ موجي
اين روش جزو اولين روشهاي تزئيني ظروف شيشه ايست و بيشتر بر روي ظروف ساخته شده با روش قالب شني ديده شده
است، نحوه كار بدين صورت مي باشد كه پس از ساختن ظرف اصلي كه معمولا استوانه شكل و كوچك مي باشد، قبل از سرد و
سخت شدن كامل، از خمير شيشه كه برنگهاي گوناگون انتخاب مي شوند، نوارهايي بصورت افقي و عمودي (معمولا افقي ) بر
سطح خارجي ظرف اضافه مي كنند و سپس آن را بوسيله آلتي شانه مانند از بالا به پائين در مورد خطوط افقي و يا از چپ
براست در مورد خطوط عمودي شانه مي كشند بصورتي كه نوارهاي در بطن شيشه اصلي فرو رفته وحالت موجي به خود مي
گيرند. پس از سرد شدن كامل، سطح شيشه را كمي صيقل مي دهند، بطوريكه در نظر بيننده چنين جلوه مي كند كه خطوط
رنگي در مايه مذاب شيشه قرار داشته، نه آنكه بعدا به ان اضافه گشته است.
-8 دميدن در قالب
اين روش كه در اصل خود نوعي از ساخت شيشه است، بصورت تزئين هم استفاده مي شد بدين نحو كه ظرف درون قالبي كه
نقش بصورت منفي درون آن وجود داشت، دميده شده و شكل مي گرفت . با اينكه روش مزبور د ست هنرمند شيشه گر را در
تزئين با نقوش هندسي، گياهي و حيواني باز مي گذاشت، ولي هنرمند ساساني بيشتر از نقوش مارپيچي در دو سوي يك خط
عمودي استفاده مي كرد.
شيشه سازي در ايران بعد از اسلام
اگر چه پيدايش اسلام در خارج از مرزهاي ايران فعلي بوده است، اما هنر آن د ر بسياري از رشته ها ريشه اي ايراني دارد وردر
اين ميان هنر شيشه گري مورد توجه ماست كه پس از ركودي كوتاه در حدود يك قرن و اندي در سال هفتصد و پنجاه ميلادي
(يكصد و بيست و هشت هجري ) با جايگزيني خلفاي بني عباس بجاي بني اميه، دوباره رونق گرفت و توليد شيشه در اير ان و
بين النهرين تحت حمايت خلفا ادامه پيدا كرد، از اين روست كه مي بينيم سفال و شيشه يافته شده از شوش يا اشيا همنوع
مكشوفه از سامره مشابهت بسيار دارد . لكن اين شباهتها از شكل كلي شيئي فراتر نميرود، چرا كه كيفيت مواد به كا رفته در
ساخت ظروف متفاوت است و چنين به نظر مي رسد كه شيشه گران ايراني به مواد عاليتري كه از غرب تركستان و خراسان
تهيه مي شد، دسترسي داشته اند . با اينهمه بايد اعتراف كرد كه تميز دادن ميان آثار صنعتي شيشه گري قرون اوليه اسلامي و
شناختن مراكز توليد آنها بسيار دشوار مي باشد.
در قرون سوم و چهارم هجري، در زير حكومت سامانيان كه قومي بومي بودند، ايران تجديد حيات علمي، ادبي و صنعتي دوباره
اي يافت . دو شهر عظيم ايشان نيشابور و سمرقند (افراسياب) بود كه خوشبختانه هر دو محل حفاري شده و نتايج جالبي در
اختيار ما گذاشته اند . آثار بدست آمده از اين حفاريها نشا ن داده است كه اين دو شهر از مراكز بزرگ ساخت شيشه زمان خود
بوده اند . سبك كار هر دو تقريبا مشابه يكديگر و استفاده از روش دميدن درقالب و يا حبابي با انواع تزئينات تراش، فشرده، قالبي
و افزوده بوده است با اين تفاوت كه شيشه تراش نيشابور از مرغوبيتي خاص برخوردار است، چرا كه سنت چند قرن شيشه گري
ساساني را به دنبال مي كشد و تنها يك فرق كوچك در ميان اين دو ديده مي شود و آن اينكه تزئين تراش دوره اسلامي بيشتر
معطوف به تراش خطي شده و كمتر از تراش سطحي استفاده مي گشت و نيز ظروف شيشه اي دوران اسلامي ايران در شكل
كلي هم چن دان شباهت زيادي با شيشه ساساني ندارند . تراش شيشه كه در دوران ساساني بيشتر بصورت دواير و بيضي هاي
توگود ارائه مي شد، در اين دوران بصورت انواع نقوش هندسي، نباتي، و حيواني درآمد كه از جذابيتي شگفت انگيز برخوردارند.
شيشه گري ايران اسلامي قبل از حله مغول، در دو ران سلجوقي به اوج زيبائي و توليد خود رسيد و حفريات ري، گرگان و
نيشابور شاهد بر اين مدعا هستند . صراحي هاي گردن باريك و بلند با بدنه هاي برآمده مزين به نقوش مختلف لانه زنبوري،
خياره اي، گل و برگ، هندسي و حيواني، جامهاي شيشه اي پايه كوتاه و يا بلند، انواع تنگ هاي دسته دار با تزئينات افزوده و در
رنگهاي مختلف، گلاب پاشهاي لوله باريك و بلند مزين به تراشهاي خطي زيبا، قنديلهاي شيشه اي كوچك كه به وسيله شيشه
هاي رنگي فضاي محيط را رنگارنگ مي كرده اند، آبخوري هاي بزرگ و كوچك با انواع تزئينات و نيز نوشته دار ( اين نوشته
ها اكثر به خطوط كوفي تزئيني و در بيان و خواست يمن و بركت جهت دارنده و مصرف كننده ظرف مي باشند ) و بالاخره
نورگيرهاي ساده و يا نقش قالب زده اي كه بر سر عمارات قرار داده شده تا نور خورشيد بداخل راه يابد، همه اينها نشانه هايي از
پيشرفت صنعت شيشه گري در دوران س لجوقي است كه از شهرتي جهاني برخوردارند و در اكثر موزه هاي بزرگ جهان قسمت
اعظمي را به خود اختصاص داده اند.
با حمله مغول به ايران و ويران شدن اكثر مراكز عملي و صنعتي چون نيشابور، گرگان و ري، براي مدت طولاني صنعت شيشه
گري دچار ركود شده و پس از ايشان نيز ايلخا نيان بيشتر به ساخت و گسترش تكنيك سفالگري توجه كردند و بالطبع توليد
شيشه بسيار كم و در كارگاه هاي كوچك انجا گرفته و منحصر به ساخت شيشه هاي بسيار ساده گشت كه بيشتر جنبه مصرفي
بودن آنها مورد توجه بود تا زيبايي و تزئين.
بايد ياداوري نمود كه در كنار ظروف سفالي مينائي اين دوران، به ظروف شيشه اي از اين دست نيز بر مي خوريم . البته تعداد
اين نوع ظروف بوسيله حفار قاچاق بدست ما رسيده و يا بصورت شيئي با ارزش در خانواده ها از نسلي به نسل ديگر حفظ گشته
است لذا از محل ساخت آنها اطلاعي در دست نيست . بنابراين، اين سئوال كه آ يا اين گونه ظروف در ايران ساخته مي شده اند
هنوز بدون پاسخ مانده است . آيا مي توان تصور كرد كه همچنانكه ظروف سفالي مينائي در سلطان آباد ساخته مي شد، ظروف
شيشه اي اين دوران نيز در همين محل ساخته شده است؟
1587 ) و توجه و علاقه وي به پيشرفت صنعت و تشويق صنعت گران، - با ظهور سلسله صفوي و سلطنت شاه عباس ( 1629
مجددا هنر شيشه گري در ايران تجديد حيات كرده و اين بار شهر شيراز مركز ساخت و توليد شيشه قرار گرفت . هنرمندان شيشه
گر اين دوران صرفنظر از بكار گرفتن انواع روشهاي تزئيني شناخته شده چون قالب و تراش و افزودن نوار، هنر نقاشي را نيز به
ياري طلبيدند و خالق آثار با شكوهي در اين صنعت گشتند.
تاريخچه صنعت شيشه گري در ايران را بايد در همين نقطه پايان بخشيد . نه آنكه اين هنر از ميان ايرانيان رفت، بلكه پس از
هنرمندان دوران صفوي، ديگران تنها دنباله رو بوده و به خلاقيتي در اين صنعت دست نيازمودند و تنها گاه گاه به تقليد از شيشه
اروپائي پرداختند . در ساليان اخير نيز ظهور انواع، مختلف مصنوعات پلاستيكي و آلومينيومي و ديگر انواع فلزات سبك، مصرفي
تر شدن جامعه مشكلات اقتصادي و افزايش جمعيت باعث گشتند كه استفاده از سفال و شيشه سنتي بتدريج به فراموشي سپرده
شود. در اينجا لازم است پيش از آنكه سخن كوتاه كنيم، اشاره اي به طرز كار سه نوع تزئين مشخص دوران اسلامي بر روي
ظروف شيشيه اي، يعني مينائي، نقاشي سرد و زرين قام داشته باشيم.
-1 مينائي
جهت مينائي كردن شيشه، در ابتدا قطعاتي از شيشه در رنگهاي مورد استفاده ( اين رنگها معمولا قرمز، سبز، زرد و سفيد و آبي
بوده اند ) با خاصيت ذوب درحرارت بسيار كم مي ساختند . سپس اين قطعات را جداگانه خرد كرده، سائيده و پودر مي كردند . اين
پودر در مايعي چسبنده ريخته شده و پس از آن درست به مانند رنگ روي ظرف شيشه اي كه قبلا فر م گرفته و تهيه شده بود
به نقاشي مي پرداختند . پس از اتمام كار نقاشي، ظرف مزبور به كوره اي با درجه حرارت بسيار پائين مي رفت، اين حرارت
آنچنان كم بود كه در فرم ظرف اثر نمي گذاشت ولي در عين حال باعث ذوب شيشه پودر شده اي مي گشت كه بعنوان رنگ
نقاشي روي ظرف را تزئين كرده بود. اين نوع تزئين مينا نام گرفت و عمل آن را مينا كاري ناميدند.
اوج مينا كاري بر روي شيشه در قرون هفتم و هشتم هجري در خاور نزديك مخصوصا در سوريه بود كه از ميان ظروف شيشه
اي مزين شده به اين وسيله مي توان از قنديلهاي بزرگ شيشه اي مورد استفاده در مس اجد مصر را نام برد كه در وصف
زيبائيشان بشر عاجز است.
-2 نقاشي سرد
تزئيين شيشه با اين روش بسيار ساده و راحت است و آن اينكه با استفاده از رنگ و يا لاك بر روي شيشه نقاشي مي كنند و كار
به همين جا ختم مي شود . اين نوع تزئين براحتي از روي شيشه جدا شده چرا كه بر خ لاف مينا كاري به كوره نرفته و جزو بدن
شيشه نگشته بود .، لذا تشخيص آن نيز از مينا بسيار راحت است . نقاشي سرد معمولا در كنار مينا بر روي شيشه جا مي گرف و يا
بصورت تنها استفاده مي شد.
-3 زرين فام
اين نوع تزئين بديل دليل زرين فام ناميده مي شود كه برق و جلائي زر مانند دارد و متاسفانه هنوز طرز عمل و بوجود آوردن آن
براي ما ناشناخته است، نه ميناست و نه نقاشي سرد . تنها نكتهاي كه مي دانيم آنست كه به هر حال پرده نازكي از رنگ بر روي
شيشه حرارت داده مي شد و بستگي به درجه حرارت اين رنگ بدرجات مختلف زرين فام مي گشت.
ما در اين سبك كار در شيشه در اوايل قرون اسلامي و يا اواخر بيزاس مصريها هستند و باحتمال قوي شيشه گران سوري نيز از
اين فن با اطلاع بوده اند . شايد بتوان اين عمل را به فن زرين فام بر روي سفال كه براي اولين بار در بين النهرين قرن سوم
هجري عمل شد، ارتباط داد . زرين فام ي كه بر روي شيشه توليد مي شد معمولا داراي رنگ قرمز مايل به قهوه اي بود و معمولا
بر روي شيشه بي رنگ اين عمل را انجام مي دادند اگر چه گاه شيشه بعلت ناخالصي موجود، چون اكسيد آهن، ته مايه سبز
رنگي داشت.
بايد يادآوري شد كه اين نوع شيشه درايران اسلامي ساخته نشده و يا اگر شد، نمونه اي از آن بدست ما نرسيده است.

اشیاء موزه آبگینه و سفالینه ایران تشکیل شده اند از ظروف شیشه ای و سفالی متعلق به دوره های مختلف زمانی، از هزاران سال پیش از میلاد تا عصر قاجار.
اشیاء شیشه ای مختلف (شامل جام های کوچک و بزرگ، عطردان های بسیار زیبا و...) در طبقه اول قرار داده شده اند. ویترین بزرگ مشبکی که عطردان های مختلف را درون آن چیده اند، از جذاب ترین قسمت های موزه به شمار می رو؛ عطردان های کوچک و رنگینی که هزاران سال پیش مورد استفاده ثروتمندان قرار می گرفته است .

هنر شیشه گری و سفالگری از زمان های بسیار قدیم در ایران وجود داشته و برخی از اولین ظروف سفالی کشف شده در جهان نیز متعلق به ایرانیان باستان است. ظروف سفالی سیاه رنگ، که به علت استفاده از نوعی خاک مخصوص، تنها در ایران ساخته می شده در برخی برخی کشورهای دیگر نیز پیدا شده که نشانگر صادرات این نوع ظروف به سایر کشورهاست.

ایران ، تهران ، موزه آبگینه