نفش ماهی بر روی سفالهای ایران باس

بيشترين نقوش ماهي كه در دوره پيش از تاريخ ايران يافت شده است، در ارتباط با نقوش سفالينه است و بر اساس تپه هاي باستاني كه آثاري از نقوش ماهي در آن ها يافت شده به بررسي آن ها مي پردازيم. نقوش ماهي درآثار پيش از هزاره دوم ق.م نقوش ماهي در آثار تپه سيلك كاشان در بخش اعظم هزاره چارم هنرمندان در آغاز كار تمايل بيشتري نسبت به رئاليسم نشان مي دادند اما به تدريج شروع به ساده كردن نقوش كردند. در اين ميان نقش ماهي با فرم دوكي شكل و ساده خود بر سفالينه هاي زيباي تپه سيلك نقش يافته است. با نقوشي به شكل پولك ماهي مواجه مي شويم كه قسمتي از سطح سفالينه را پوشانده است. بشر بسيار ي از نقوش را به صورت ناخود آگاه، نمادين ترسيم مي كند، او آرزوها و خواست هاي خويش را به صورت هاي گوناگون از جمله اشكال موجودات بيان مي كند. شايد بنا به اين كه ايران جزو مناطق خشك محسوب مي شود، آدمي آرزوي آب و حتي تقدس آب را با نماد زيباي ماهي ترسيم مي كرده است. ضمن آن كه از علامات ديگري نيز براي آب استفاده كرده است. در بررسي نقوش سفالينه ها ، نقوش ماهي نسبت به نقوش ساير موجودات كمتر به چشم مي خورد كه احتمالاً چند دليل داشته است، يكي مسئله استفاده هاي چند گانه بشر از ساير موجودات از جمله پوست، پر، استخوان و ... كه باعث شده است اين حيوانات مورد توجه بيشتري قرار گيرد و مسئله ديگر، محل زندگي ماهيان است كه نسبت به ديگر حيوانات كمتر در دسترس ديد بوده اند. در ناحيه فارس كه منطقه نسبتاً خشكي است، تپه هاي مختلفي دارد كه سفالينه هاي منقوش فراواني در آن ها يافت شده است كه به طور مجزا به بررسي آن ها مي پردازیم:

الف) نقوش ماهي در سفالينه هاي تل باكون تل باكون يكي از تپه هاي باستاني منطقه فارس مي باشد. در اين تپه سفالينه هاي رنگيني يافت شده كه داراي نقوش مختلفي است در اين نقش، ماهي درفرمي بيضي شكل قرار گرفته است و اطراف آن خطوطي عمود بر هم رسم شده اند تصوير ماهي به صورت ساده نقش شده و داراي چهار باله است. اين نوع سفالينه هاي منقوش منحصر به تل باكون نيست و در تمام ناحيه فارس يافت مي شود و به دليل شباهت فراوان آن ها مي توان آن ها را به نام سفال تل باكون طبقه بندي كرد واحتمالاً از نظرقدمت متعلق به نيمه اول هزاره چهارم پيش ازميلادمي باشند.

ب) نقوش ماهي در سفالينه هاي تل شقا از ديگر مناطق خطه فارس كه نقوش ماهي بر روي ظروف آن مشاهده شده است تل شقا مي باشد. سفال مربوط به اين تمدن مخصوص همين ناحيه است و جداره آن چندان ظريف نيست و در كوره خوب پخته نشده است. نقش اين ظروف بيشتر از عالم حيوانات و نباتات الهام گرفته است. يكي ديگر از سفالينه هاي تل شقا كه به نقش ماهي زينت يافته، تنگي است به شكل مرغ كه براي مصرف آب ساخته شده و روي آن نقش ماهي مشاهده مي گردد. تصوير كردن نقش ماهي با كاربرد ظرف در ارتباط است. در قسمت فوقاني ظرف دو رديف شكل هندسي ترسيم شده و با خطوط متقاطع عمود برهم، اشكال مربع شكل يافته اند. ماهي با فرمي ساده تصوير شده و هنرمند به وسيله خطوطي متقاطع پولك ماهي ها را نشان داده است. دم و باله ماهي ها به خطوطي بسيار ساده تصوير شده اند و فرمي شاخه شاخه دارند. علاوه بر اين، تصوير كلي ماهي ها به دلفين شباهت دارند و نيز جهت حركت آن ها و فرم انحناي بدن آن ها، پرش ماهي ها را از ميان آب تداعي مي كند.

ج) نقوش ماهي در سفالينه هاي منطقه تخت جمشيد منطقه تخت جمشيد از مناطق فارس مي باشد. در اين منطقه نيز با نقوشي از ماهي مواجه مي شويم كه مربوط به 3500 ق.م است. مناظر طبيعي از جمله نقش هايي است كه بر روي ظروف اين منطقه مشاهده مي گردد، از جمله ليواني در اين ناحيه يافت شده كه تصاويري از نقش كوه و دريا دارد. هنرمند كوه را به صورت مثلثي كه با خطوط شطرنجي پوشانده شده تجسم كرده است. و پرندگان را بر روي اين كوه ترسيم نموده است. براي ايجاد پرسپكتيو پرندگان نزديك به قله را بزرگ تر و هر چه دورتر مي شوند كوچك تر نمايش داده است .

د) نقوش ماهي در سفالينه هاي تپه ژاليان ظروف تپه ژاليان را بيشتر با ظروف شوش مقايسه مي كنند و قدمت آن ها از اواسط هزاره سوم پيش از ميلاد بيشتر نيست. اين تپه در حدود شرقي فارس قرار دارد و به نظر مي رسد كه راه كاروان هاي بازرگاني بين بين النهرين و شوش و نواحي غربي هندوستان نيز بوده است .

ه)نقوش ماهي در سفالينه هاي استخر استخر با نام جديد تخت طاووس در منطقه فارس قرار دارد و ويرانه هاي آن در 5 كيلومتري تخت جمشيد پراكنده است. دراين منطقه تكه اي از سفال يافت شده كه منقوش به تصوير ماهي است. هنرمند تصوير را با خطوط ساده ترسيم كرده است و براي نشان دادن پولك هاي ماهي از چند نقطه استفاده كرده است. طرز قرار گرفتن ماهي ها نيز با ديگر نقوش متفاوت است. و فرمي مثلث گونه به وجود آورده اند. نقوش ماهي ها در آثار شوش شوش (دشت سوزيانا) امتداد طبيعي منطقه بين النهرين است، از آغاز هزاره سوم ق.م در اين ناحيه ايران مركزيتي ايجاد شد و نخستين دولت متمدن نشأت گرفت. به نظر مي رسد شهر شوش محل تلاقي دو تمدن بزرگ بوده است كه در يكديگر اثرات زياد داشته اند. يكي تمدن بين النهرين جنوبي و ديگري تمدن فلات ايران و قابل توجه ترين اشيايي كه در اين محل پيدا شده است سفال هاش شوش مي باشد. پي نوشت 1ـ ماهي ارزوه: (Arzuh ) زرتشت هفت گفتگوي ديني براي تبليغ در هفت جاي دارد كه يكي از اين گفتگوها با پنج نوع جانور(ماهي ـ سمور سفيد ـ سيمرغ ـ خرگوش و بز) است كه نماد اين جهان هستند. يكي از اين جانوران ماهي ارزوه مي باشد كه به سروري انواع پنجگانه جانوارن گماشته شد و در تبليغ دين نقش يافت. 2ـ درياي فراخكرت: درياي فراخكرت در اوستا كانون گرد آمدن آب توصيف شده و يك سوم زمين را اشغال مي كرد و از آن دو رودخانه به سمت شرق و غرب سرچشمه مي گرفت و مرزهاي جهان مسكون را تعيين مي كرد. اين رودخانه ها در مسير خود به دور زمين پاكيزه مي شدند. 3ـ ماهي: Kara درخت همه تخمه (درخت سئين) مادر همه درخت هاست و در دريايي فراخكرت مي رست، و سيمرغ بر فراز آن لانه داشت، اين درخت دشمناني داشت كه نوعي قورباغه از جمله آنان مي باشد كه ريشه هاي اين درخت اسطوره اي را مي جود. ماهي Kara نقش نگهبان اين درخت مقدس را بازي مي كند. 4ـ لوحه هاي پروتو ايلامي نوشته هايي هستند كه در حدود 3000 سال پيش از ميلاد در نواحي جنوبي بين النهرين معمول گرديد