ایزد بانوی دین و دانش

در پی گیری نوشتار جمهوری به اینجا رسیدیم که که آناهیتا یکی از قدرتمندترین ایزد بانوان در فرهنگ آریایی -ایرانی می باشد که در گذشته های دور خویشکاریهای فراوانی در فرهنگ آریایی -ایرانی داشته است .او بیشتر به گونه ی ایزدبانویی باکره و زیبا متجسم شده که نماد آب خرد یعنی نیروی فعال ذهن انسان برای درک خداوندبرای جستجوی سرچشمه ی نور می باشد. اما در دین مهری ایزد بانوان بیشماری وجود دارد که یکی از پر قدرت ترین آنها ایزد بانوی چیستا که به نام ایزد بانوی دین و دانش خوانده می شود.

در اوستا اغلب این واژه از گونه ی مجرد است که از آن دانش و آگاهی اراده شده است . چیستا و چیستی هر دو از فعل چیست با چم توجه کردن و فهمیدن است .کلنز واژه ی چیستی را صورتی مونث از صفت مفعولی چیستا با چم دیده شدن قابل توجه و قابل ملاحظه می داند . در گاثا ها کلمه ی چیستا و ترکیبات آن تنها نماینده ی همان اسم مجرد است .چنانکه چیستی ونت با چم دانشمند و پئوروچیستا نام دختر زرتشت (سنا .هات 3 ) جمعا با چم پر دانش و بسیار دادن معنی می دهد

در یسنا هات یکم بند چهارم به نظر می رسد که از چیستا ایزد دانش اراده می شود چون با ایزدانی دیگر یکجا آمده و ستوده شده است . در یشت یازدهم به نام سروش یشت هادخت این وضوح بیشتر به نظر می رسد و چیستا عنوان ایزد دانش را می رساند . اما با تمام این احوال هر دو جنبه ی خود را حفظ کرده است و چون با ایزدانی دیگر یاد شده و در این یاد کرد یکسانی کلام با سایر ایزدان نگاه داشته شده است. می بایست مراد همان ایزد دانش باشد .(رضی-دانشنامه ی ایاران باستان 704-703)

نام واژه ی چیستا در زبان سنسکریت و در واداها نیز مورد کاربرد داشته است اما به عنوان ایزد شناخته نشده است. بلکه کاملا اسمی مجرد است . در سانسکریت به معنی عقل شعور ذهن ادراک است که با چیستی و چیستای اوستایی از یک ریشه است .

ویژگی ها :

در متن مهر یشت (بند 126) چیستا در طرف چپ گردونه ی میترا و در کنار خداوند میثر قرار داشته و می راند و (رشنو) نیز که یکی از خدایان انجمن و ایزد کده ی میترایی است در سوی راست خداوند قرار دارد (آموزگار -تاریخ اساطیری ایران ص 31)

چیستا در مفهوم محدودتر با اجرای نقشهای مراسم دینی بستگی پیدا می کند به ویژه در یشت دهم می بینیم که این ایزد بانو با جامه های سپید آراسته شده سپید پوش بودن چیستا یعنی ایزد دانش مزدیسنا ما را برآن می دارد که سپید پوش بودن آتروبانان و موبدان دین مزدیسنا را توجیه کنیم .
.

می شود. درست baratzaothra نوشاک ویژه ی هوم آمیخته به شیردر میان مومنان است . زاثر گونه ای می که از افشره ی گیاه بسیار مستی آور هوم درست می شد و در سماع مهر آیین ها میان سالکان می باشد. zaothra چیستا در حال عرضه در یشت دهم

اصطلاح برت زاثر درست با چم عرضه کردن زور است که این ایزد بانو عهده دار آن است و در دوران اسلامی شاهدان شیرین عذار که ساغر می گردانند نمادهای این بانو هستند ( رضی -دانشنامه ی ایران باستان ص 707)

خویشکاری (وظایف)

این ایزد بانو موکل و نگهبان دانش مزدایی است که با صفاتی چون: چاره و درمان مزدا داده -اشون و راست ترین (در اوستا رزیشته ) توصیف شده است .

صفت رزیشته یا رازیستا که در یادکردهایی چند از این ایزد در اوستا با آن روبرو می شویم به راه نیک نیز تعلق دارد . از این روی به نظر کلنز این صفت ویژه ی چیستا او را به سادگی به عنوان ایزد بانوی سفر و رهروی طریقت نیز معرفی می کند و ضمانت ذکر شده برای او در بخش نخست دین یشت نیز تاکیدی بر این مطلب است . آن برکات و نعمتهایی که در بخش دوم دین یشت نیز تا کیدی بر این مطلب است . آن برکات و نعمتهایی که در بخش دوم دین یشت از چیستا درخواست شده در حقیقت خواسته های رهروان است (زرشناس - دایرالمعارف زن ایرانی 367)

بیان رمز آمیز یشت شانزدهم مبنی بر این که چیستا ایزد بانوی راه ها شایان توجه است . چون وی مردم را به راهها بینا می کند و در جنگلها راه درست را به ایشان می نمایاند و آنها را از راه های تاریک و ناشناس به درستی عبور می دهد . این بیان نمادین و عارفانه چیستا آنچنان تیز بین است که ماهی کر از آن بر خوردار است به گو نه ای که می تواند گردابی را که از یک مو بزرگتر نیست در رودخانه ی پهناور زنگها که ژرفایش به بلندی قامت هزار مرد است ببیند (رضی -دانشنا مه ی ایران باستان ص 707). روشنی بخش و چراغ رهرووان در سلوک آیین ها دارای یک بیان نمادین و عارفانه است

کلنز با ذکر این نکته ارتباط بین دو ایزد بانوی چیستا و دئنا (ایزد بانویی که انتظار می رفت دین یشت خطاب به او سروده شده باشد ) را روشن می سازد هر دو ایزد بانو رهروان را در این راها هدایت می کنند :راه دین که با مفهوم متاخر دئنا مطابفت دار د راه آیین های عبادی و جاده ای که به جهان آخرت و زندگی پس از مرگ منتهی می شود و بازتاب عقاید کهن تریست . همانندی شگفت انگیزی میان آخرین گاه گاهان و دین یشت مشاهده می شود . تنها دو ستایش کننده ای که در دین یشت به وضوح نام برده شده اند زرتشت و هووی به حلقه ای تعلق دارند که در آن گاهان ستوده شده است (دایره المعارف زن ایرانی)

چیستی یا چیستا ایزد بانویی است که در شمار خدایان همراه میترا در ایزد کده ی انجمن های آیین مهر به مفهوم نگرش درونی حس بینایی شهودی و درک اشراقیست . نیرویی درونی که نگرشی روشن بینانه را موجب می شود و با گنوس یا عرفان میترایی سازگاری کار سازی دارد . این برداشت از کاوش هایی در گاثا ها فرا دید می آید . در سرودهای زرتشت چیستا و دئنا یک مفهوم و یک برداشت شهودی را بیان می کنند بدون اینکه یکی باشند . چنان است که زرتشت دئنا را به عنوان یک ایزد بانویی که نگرش شهودی و بینایی معنوی و درک عمیق ماوراء را بیان می کند به جای چیستا قرار داده باشد . واژه ی یاد شده که در اینجا به تیز بینی برای دیدن کاربرد دارد در اصل با چم روشنی است . بستگی دارد به تصور معمول ایرانیان و حتی یو نا نیان که دیدن را نوعی رو شنایی فعال می دانند که از چشم می تابد . این از ویژگیهای دین ایرانیست که این نیروی روشنی فعال را همچون یکی از خدایان هستی می بخشد . این مقام ایزدی را ایزد بانوی چیستی یا چیستا عهده دار است ( رضی - دانشنامه ی ایران باستان ص 706)

چیستی یا خدا بانوی دانایی یکی از شگفت ترین پدیده های آیین میثره کهن است تضادی که میان توانایی های منسوب به او و باور های نظام مرد سالار آریایی است. حضور او در هرم خدایان میثره ای به پدیده ای نا همگون بدل می کند . در میثره یشت او با جامه ی سپید در حال بردن قربانی یا عرضه کردن آن است . پو شش سفید لباس ویژه ی اثروان به هنگام مراسم نیایش است . دانایی های چیستی بر پایه ی عام دین استوار شده که سلطه ی انحصاری مردان بر آن از ویژگیهای طبقاتی آریایی است . بنابر این قلمرو چیستی ماهیتی مردانه ساخت دارد . این ایزد بانو در چنین فضای مردانه ای قرار دارد . در اینجا از جهان زنانه ی اشی اثری نیست نیایش کنندگان او مردان اهل دین و کاهنان سپید جامه اند که در سلسله مراتب اجتماعی آریایی بلند ترین مرتبه از آن ایشان بوده است . آنگونه که در میثره یشت تصویر شده است کاهنان پوشیده در در جامه ی سپید به نیایش ایستاده اند و چیستی دانا و آگاه ایشان را به سوی عبادت درست رهنمون می شود

جالب اینکه در فرهنگ شیعه فاطمه ی زهرا و نه پیامبر به عنوان دنباله و سر سلسله ی امامت مطرح می شود و آنها را فرزندان زهرا و نه پیامبر معرفی می کنند در حالیکه در فرهنگ حجازی این مسئله غیر قابل تحمل بوده است و این خود یکی از نشانه های بارز ایرانی بودن فرهنگ شیعه است

اشی و چیستی دو خدا بانوی نو هستی یافته ی آیین میثره ایرانی هستند زیرا در مقدسات آریاییان کهن و پیش از جدایی فبایل هند و ایرانی از یکدیگر نشانی از ایشان نمی بینیم

یشت 16 که یکی از یشتهای کوتاه اوستاست ویژه ی این ایزد بانوست و در آن از علم و دانش و بزرگی مقام و اهمیت آن گفتگو شده است

بر خلاف چندین یشت دیگر که در آنها شهر یاران و پهلوانان و نامداران ایزدان و ایزد بانوان را می ستایند در دین یشت تنها زرتشت و همسرش هووی و آتربال پیشوای دینی و شهریار کشور ایزد بانو چیستا را می ستایند

رابطه ی آرمانی بین دین و دانش

در حالیکه در یشت کوتاه 16 از ایزد دانش چیستا یاد می شود اما یشت موسوم به دئنا که دین یشت خوانده می شود این امر ما را بر آن می دارد که میان این دو پیوندی بشناسیم به ویژه آنکه در چند جای اوستا از این دو ایزد با هم یاد شده است . در واقع نام گذاری این یشت به دین یشت و ستایش چیستا ایزد بانوی دانش و فرزانگی در آن نشانه ای است که اندیشه وران دین زرتشتی بر پیوستگی دین و دانش تا کید می ورزند

در پنج بند نخستین گاهان نیز واژه ی دئنا آمده است کلنز این موارد را ناشی از ارتباط میان دو ایزد بانو می داند ارتباطی که جزییات آن مبهم است . به نظر او چیستا و دئنا دو نام برای یک ایزد بانو بوده است (دایره المعارف زن ایرانی 367 )3

دئنا نامیست مادینه. کاربرد واژه در اوستای نوین (سایر بخشهای اوستا) بسیار گسترده است . اسم از ریشه ی دی یا دا با چم اندیشیدن و فهمیدن و دیدن شهودی و درونی درآمده است . واژه ی سانسکریت دهی نیز از همین ریشه است . در پهلوی دین دینا و دینک شده و به صورت دین در پارسی بافی مانده است .این واژه با چمهای : دین- قانونی دینی- تشخیص معنوی - یکی از قوای پنجگا نه ی آدمی نیز با جم پیرو دین - مرد مذهبی - .و دیندار کاربرد گسترده ای دارد . این واژه با توجه به ریشه ی آن با چم نگریستن دینی و اندامی که آدمی حقیقت خدایی را با آن در می یابد یعنی یک حس بینایی یک چشم درونی یک پرتو روشنایی که از درون سر بزده است (بینش شهودی و دیدن اشراقی ) که خود دارای طبیعت خدایی است و با روشنایی جهان خدایی یکی شده است . این نوع نگریستن یک مفهوم بنیادین دین گاثایی است . این نکته که اینجا سخن از حالت شهود و درک بینایی اشراقی است به روشنی از یسنا هات 43 بند 5 دریافت می شود چه در اینجا زرتشت اهورامزدا را به عنوان نخستین هستی و به عنوان آن کسی می نگرد که سر نوشت فر جامین نیا کان و بدان را از پیش تعیین می کند . در یسنا هات 45 بند 8 بی گمان یک درک شهودی توجیه و تعبیر می شود .

چیستی نیز بینش و نگرش شهودی است که موجب روشنایی و تابش نور و معرفت می شود و این دو بسا اوقات در کنار هم هستند و چیستی یا چیستا در مهر یشت که جنبه ی بینش و معرفت شهودی و عر فا نی آن بسیار است یکی از خدایان همراه میتراست.
معمو لا( دئنا) با چم : ( حس نگرشی درونی و شهودی است) یا شاید درست تر( جان و نفس نگریستن است) : یعنی نیرو یا به معنی بخشی از جان انسان است که به هنگام نگرش دینی به کار می افتد . مفهوم دئنای زرتشت به گونه ای شگفتی با ایزد بانوی چیستی یا چیستا است که در ایزد کده ی خدایان میترایی مفهوم بینایی درونی و شهودی را ارائه می کند . اصطلاح چیستی در گاثا ها معمولی و عام است و همان طور مفهوم می شود که دئنا در یافت می شود اما بدون آنکه با آن یکی باشد . اما در اوستای پسین است که دئنا تشخص شاخص به عنوان یک خدای عالی جناب مزدیسنایی پیدا می کند و فرشته ی دین نیک مزدیسنی می شود (رضی - دانشنامه ی ایران باستان 891-894). لیکن گری با استدلالی که می کند به این نتیجه می رسد که دین با چم درخشان است و در دوره ی پیش از زرتشت در نزد ایرانیان الهه ی آسمان بوده است که برابر خدای آسمان قرار می گرفته (بهار - پژوهشی در اساطیر ). روز 24 هر ماه به این ایزد بانو نامزد است و نیز یشت 16 به نام این ایزد بانو (دین یشت) نامگذاری شده است . (رضی - دانشنامه ی ایران باستان 891)

خویشتکاری :

دئنا الهه ی نگهبان و حافظ آیین نیک مزدیسنی است. وی همچنین نگهبان آسایش زنان بوده و آسودگی زنان را می پاید (بهار - |ژوهشی در اسا طیر ص 82) . در بند 15 دین یشت هووی همسر زرتشت برای خوشبختی و زناشویی به او نیاز می کند و وظایف این ایزد بانو نیز همچون چیستی راهبری مردان دین است . نیز این ایزد بانو مظهر وجدان است . به آدمیان نیرو می دهد که راه اهورایی را بر گزینند . او دانش اورمزد و پناه اسفندار مذ است . (عفیفی 591) در یسنا هات 13 ایزد دین مزدیسنا رد و سرور زنان خوانده شده است .

نقش اساسی او بر پل چینود است . زمانی که روان داوری انجامین خود را در حضور مهر و رشن و سروش می گذراند که حد فاصل گیتی و مینوست اگر نیکوکار باشد گذرگاه برای او پهن و گستده می گردد و در اولین گام که پیش می گذارد بانوی زیبایی که زیباتر از او کس ندیدن همراه با نسیمی خوشبو به پیشواز او می آید . این بانو تجسمی از ایزد بانوی دین است . که کار های نیک و اهورایی و وجدان روان انسان درگذشته را با زیبایی خود تجسم می بخشد و اگر شخص گناهکار و دروند باشد دین به پیکر زنی پتیاره و زشت و هولناک روان او را پذیره می شود و او را به دوزخ می کشاند (آموزگار -تاریخ اساطیری ایران - دص 31 ) به این خویشکاری دئنا در ها دخت نسک نیز به تفضیل اشاره شده است . ها دخت نسک نام 25 نسک اوستای ساسانی است که در کتاب 89 دینکرد از آن سخن رفته و امروز سه فرگرد (فصل) از آن بیشتر در دست نیست . موضوع این سه فرگرد 1 درباره ی تاثیر و فضلت های دعای اشم وهو 2 مجسم شدن دین نیکوکار به صورت دختری زیبا پس از سپری شدن شب سوم پس از مرگ و فرگرد سوم در مورد مجسم شدن دین بدکار و گناهکار به صورت زنی زشت پس از سپری شدن شب سوم پس از مرگ (عفیفی ص940).

درجه ی اهمیت :

چنانکه پیش از این اشاره شد این ایزد بانو همسان ساخته ی چیستی بانوی خدای دانایی و آگاهی آیین میثره است اما هر گز نتوانست به اوج و مقام چیستی دست یابد . حتی یشت ویژه او تماما نیایش و ستایش چیستی است . لذا با وجود آنکه در این یشت بند 15 همسر زرتشت برای خوشبختی و زناشویی به او نیاز می کند اما زرتشت بر دختر خویش نام پئرو چیستا می نهد (لاهیجی -268)

جشن ها و مراسم :
از آنجایی که دئنا موکل بر 24 روز از ماه بود در دی ماه سه روز دی به مهر - دی به آذر - و دی به دین جشن گرفته می شود . نیز 24 دی جشن دیگان برگزار می شد و مردم با دعا و نیایش به درگاه خدا برای راندن شیطان و درخواست فرزند این روز را جشن می گرفتند (اقتداری - دایره المعارف زن ایرانی ص 445)

ایرانیان باستان گل صد برگ را سمبل این ایزد بانو دانسته و آن را پاس می دارند .

یاری نامه ها :

_ پایان نامه ی ایزد بانوان در شاهنامه -نویسنده دوشیزه زهرا حاج آقا جانی

_ پایان نامه ی اسطوره ی آب و آتش در شاهنامه -دوشیزه نیره ی لسان

_ دیوان حافظ

_ منظومه ی خسرو و شیرین

_ و بر پایه ی نوشتار ها و دیدگاه های نویسنده

پاینده ایران

پاینده فرهنگ ایرانی

ادامه دارد ...