لیکن در کنار تکامل اگرچه به ظاهر مشترک ولی در حقیقت جدا شونده، همسانی هایی در هر دو دین وجود داشت. مسیح نیز همانند مهر میانجی میانجی میان نیکی و پلیدی و میان پدر آسمانی و آدمیان است. اهریمن در چهره دیو پلیدی ها، شیطان دوزخی را نمادین می کند که در برابر سپهر های شفاف آسمان قرار گرفته است.
عروج به این آسمان برای مسیحیان و هم برای مهریان یکی از اساسی ترین اصول هر دو دین است. حتی معاد و محکمه روز پایان را برای هر دو دین می شناسند. خوراک مقدس( عشاء ربانی) نیز که ایزد در آن سهیم است، در هر دو آیین مشترک است. فرمازرن برای این دو مورد متنی کهن آورده است که در آن زرتشت به پیروان خود می گوید:
" آنکه از بدن من نخورد و از خون من نیاشامد، تا با من درآمیزد، چنان که من خود را با او بیامیزم، او هرگز رستگار نخواهد شد."
مسیح نیز به مریدان خود چنین گفته است:
" هرکس گوشت مرا بخورد و خون مرا بیاشامد، او زندگی جاودان خواهد یافت، او در من و من در او خواهم ماند."
شباهت هایی که گفتار مسیح و زرتشت دارند، در بسیاری از پیکره های شام مقدس گروندگان نیز دیده می شود.
پژوهش های فینک( J.Fink) با پیکره ها و نگاره های فراوان درباره دخمه های رومی( دخمه های رومی با مهرابه ها تفاوت دارند) موقعیت بسیار مناسبی را فراهم می سازد تا چنین مناظری را پهلوی هم مشاهده نماییم. صمیمیت در صحنه خوراک یا شام مقدس در دخمه ی کاللیستوس و دخمه مارسللینوس همانند همانند همان صمیمیتی است که در مراسم گرم غذا خوری " حلقه" مهریان دیده می شود. همچنین مسیحیان نیز دارای خدمه( = نوکار)( در اینباره در آینده بیشتر خواهم نوشت) هستند که به شرکت کنندگان خوراک و آشامیدنی پیشکش می کنند. دخمه کاللیستوس نمونه جالبی را برای معجزه آب آورده است. موسی با زدن عصای خود به سنگ، آب بیرون می آورد و انسانی با دست های برآورده جهش آبی را که آرزو می داشت، در بر گرفته است. مسیحیان نیز همانند مهر پرسنان، موضوع هایی را برای آرایش دخمه های خود، از حوزه اساطیر یونانی برگرفته اند. داستان هراکلس که سیب را از درخت هیسپرید می آورد، روی صفحه گچی دخمه ویالاتینا نقش بسته است.
مهریان( منظور مهر پرستان امپراتوری روم است و نه مهریان ایران) ایزد خود را هراکلس تازه ای می انگاشتند که آدمیان را با میوه درخت هسپرید زندگی نو و جاودان می بخشد. یک موضوع بسیار دوست داشتنی در هر دو آیین پیکره ایزدان آنان در هیأت چوپان مهربان است. هم مسیح و هم مهر، حیوان قربانی را به دوش می کشند. این نمونه ها شاید برای باز نمود تشابهات هنر مسیحی و مهرپرستی بسنده باشند. در هر حال، بسیار دشوار است که بتوان پیروی و یا نسخه برداری هریک از موضوع ها را از دینی به دست دین دیگر معین و مشخص نمود. گفتار کومون می تواند درست باشد که هنگامی که مسیحیان پیکره موسی را با زدن عصا به سنگ هورب( horeb) می ساختند، در ذهنشان نوعی مهر خطور می کرده که با رها کردن تیر، آب از سنگ پدید می آورده است( همانگونه که بر شمرده شد، مسیحیت در ادامه یهودی گری بود و شباهت هایی که میان کردار منتسب به موسی و منتسب به مسیح می بینیم، بخاطر همین است). اما برای معنای چنین صحنه ای از افسانه مهر، در هیچیک از آثار نبشته ای چیزی دیده نمی شود. برای مفهوم آن می توان از داستان موسی در تورات سود جست.


ادامه دارد ...

چه کسی می تواند تعیین نماید که چه کسی و کدام صحنه را از دیگری تقلید کرده است؟ تنها یک چیز ثابت شده است: هر دو دین در اثر پیرامون زیست خود پیکر پذیرفته اند.
آنان برای درک زبان نگارگری شان از موضوع ها و نمونه هایی بهره می گرفتند که حتی کسانی که پیرو مهر یا مسیح نیز نبوده اند، به آسانی آنها را درمی یافتند. محیط پر هرج و مرج سزارها، زمینه مساعدی را در ابراز موجودیت پیروان هر دو آیین، در جامعه فراهم می نمود. میلیشای مسیح همان ایمنی را به مسیحیان بخشید که روح یگانگی مهریان در گامه" سرباز"1 جلوه گری می نمود. لیکن با این همه، ناهمسانی این دو دین ژرف تر از همانندی آنهاست. بنیانگزار مسیحیت - اگرچه خداست - 2 یک انسان حقیقی بود که آشکارا دین جدید خود را بر روی زمین بر همگان اعلام نموده و واقعاً می زیسته است. مهر یک اندام افسانه ای است3، چنان که بویل می نویسد:
« عیسی تاریخی به اندازه حقیقت از افسانه، از مهر فاصله دارد. مسیح خویشتن را فدای رستگاری بشریت می کند. مهر گاو را قربانی می کند."4
برای این نظریه که گاو نمادی برای مهر است، سندی در دست نیست. سازگاری پیروان مهر در برابر سازش ناپذیری مسیحیان، آشکار است. پیروان مهر در تلاش بودند که تک خدایی را بی توجه به چند خدایی بنیاد نهند، در حالی که مسیحیان بر ضد همین چند خدایی علم مبارزه را برافراشته بودند. رفتار مهریان ظاهراً سودمندانه تر بود و به آیین ایرانی نرمش و انعطاف پذیری بهتری می بخشید زیرا دین مهری آن گروه مردمان را که از بریدن تقرب های کهن و اجتماع زمان خود می هراسیدند، بسوی ایزدی که گاو را قربانی می نمود، جلب می کرد. دین مهری می توانست آرزوهای مردمان را برای جهانی بهتر برآورده شود، بی آنکه از آنان خواستار آن باشد که اعتقادات پدرانشان، چیزی که اساس مهم یک دولت را پی می ریخت و آنان شهروندش بودند، را انکار نمایند. اما بر خلاف مهریان، از سرپیچی مسیحان در برابر خدایان دولتی، زیان هایی سر می زد. و حتی تعقیب و آزار بی امانشان را بر می انگیخت، تا بدانجا که کلیسا از این تعقیب و آزار، همچو معجزه ای جان سالم به در برده است. اما مبارزه آنان در برابر خدایان و باورهایی از سده ها پیش پای بر جا بوده اند، به زودی همچو آرزویی که انتظارش را می داشتند، در دل رومیان ریشه می گرفت.
تعقیب و آزارها به کلیسا اقتدار می بخشید و در درازنای زمان، احترام و به رسمیت شناختن آنان را از سوی حکام رومی، برمی انگیخت. در حالی که مهریان به محض رها شدن محافظ دولتی و تبدیل شدن آن به مخالف، تسلیم شدند.
بدین سان، این سیاستمداران و فرمانروایان بودند که پیکار میان مسیحیت و آیین مهر را قلم زدند.
نبرد سال 312 میلادی در مکان پل میلویش، نه تنها برای کنستانتین کبیر پیروزمندانه بود، بلکه به فروپاشی و زوال آیین مهر انجامید.5 همانگونه که سزارها پیش از این مهر، خدای آفتاب را در امپراتوری روم برقرار ساختند، اینک این کنستانتین بود که چلیپا را در سرزمین های تابع روم برمی افراشت.6
اگرچه پس از کنستانتین اعتراضات مدللی روی داد، لیکن مدافعان دین های کهن از جمله سزار ژولیان مرتد،7 نتوانستند در مبارزات خود پیروز گردند. در این میان، مهریان شاهد آن بودند که چگونه مسیحیان در شهر روم، مهرابه های آنان را با ضربات گرز فرو می ریزند.
دامنه این مبارزات در شهر کلن چنان بالا گرفت که سنگ گور یک مسیحی را که در پیش، مهری بوده است، مخدوش نموده و نوشتارهای مسیحی آن را خط زده و کلمه" کلاغ"1 را که یک گامه تعمید مهری است، بر آن نگاشته( که شاید او این گامه مهری را دارا بوده است) و سپس آن را در میان ویرانه ها افکندند تا بدین سان واپسین رد پای این آیین از ذهن مسیحیان زدوده شود. بدین روال، تکفیر خاطرات دین مهری به طور کامل انجام می پذیرفت و آیینی که بیش از دو هزار سال دوام داشت، به تندی از صحنه زندگی مردم روم برچیده گردید.

پایان.

مباحث در پیرامون رابطه مهر با مسیحیت همچنان ادامه خواهد یافت.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پانویس ها:

1- درباره گامه های مهری، در ادامه مباحث، توضیحات کاملی ارائه خواهد شد.
2- این نظر تنها منحصر به مسیحیان است.
3- این نظر پروفسور شورتهایم است.
4- در ادامه مباحث خواهیم دید که این سخن، سندیت ندارد و لذا من بخاطر وفاداری به متن نوشتار ارزشمند پروفسور شورتهایم، این عبارت را عین متن، منتقل کردم. در ادامه مباحث به دروغ هایی از این دست که ناشی از ناآگاهی نسبت به دین مهر است، پرداخته خواهد شد.
5- در باره نقش کلیسا در ستیز با دین مهری نباید غافل بود.
6- چلیپا هم از نمادهای دین مهری یا به گفته بهتر، ستایش مهر است که نشانی ایرانی است و از ایران به اروپا رفته است. در اینباره در تارنما، مطالب خوبی نوشته شده است.
7- پیروان ادیان سامی، با واژه هایی از قبیل مرتد، به تحقیر ناباورمندان به آیین هایشان، می پردازند. سزار ژولیان طرفدار سرسخت دین مهر بود.