جمهوری/jamhoori/

می گویم و گفته ام بارها
بود کیش من مهر دلدارها
پرستش به مستی است در کیش مهر
برفتند زین جرگه هوشیارها (محمد حسین طبا طبایی)

هدف از این نوشتار نمودن جایگاه بلند زن در دین مهری و اینکه بین دلدادگی و لب و بوسه و کنار و شراب و می و شور و شر و دین و آیین چه پیوند است؟ اگر بخواهیم به این پرسش بنیادین پاسخ دهیم می بایست ارکان دین مهری را مورد کاوش قرار دهیم .
در مذهب مهری چنانکه که سخن رفت آب زندگانی را می بایست از دست آناهیتا (ایزد بانوی آبها گرفت ) ایزد بانوی آب در ادبیات عرفانی ما با تعابیر گوناگونی همچون ساقی- نگار- بت- صنم -دلدار- یار- دلبرو همچنین نمادهای گیاهی همچون سرو -صنوبر - شمشاد - نرگس - نیلوفر - سنبل- زنبق- سوسن و...یاد می شود در این اشعار بیندیشید :

خنده ی جام می و زلف گره گیر نگار
ای بسا توبه که چون توبه ی حافظ بشکست
......در این جا حافظ بیان می دارد که می خواستم دست از این سیر و سلوک عرفانی برگیرم و تجلی خداوند را در تجسم آن دخترزیباروی نبینم چرا نگاه به دختر زیبا در اسلام حرام است اما چه کنم که توبه شکستم!!.... او این سخن را به طنز می گوید

حال به این بیت مولا نا بنگرید:

در جرم توبه کردن بودیم تا به گردن
از توبه های کرده این بار توبه کردیم.
................................................
روی نگار در نظرم جلوه می نمود
وز دور بوسه بر رخ مهتاب می زدم

در اینجا باید گفت مهتاب و ماه یکی از نمادهای برکت و باور یست و در بسیاری از فرهنگ ها نماد خدای آب است و در جمع ماه نماد زن زیباروی می باشد. اناهیتا الهه ی ایرانی آبها در آسمان موقعیتی قمری داشت . (الیاده -رساله در تاریخ ادیان ص 165). هخامنشیان از اجرام آسمانی ماه را بیشتر به شکل هلال و گاه به شکل بدر به این خدا منسوب می داشتند (رضی-آیین مغان ص74). به واسطه ی نقش ماه برای سپردن نیکیهای مینوان به اردویسور آناهیتا فرشته ی نگبان آبهای پاکیزه پای آبهای جهان چه مادی و چه روحانی و نمادین به میان می آید
.......................................
چکیده آب گل در سیمگون جام
شکر بگداخته در مغز بادام
در این بیت حکیم نظامی شیرین را به جام سیمگون(نقره ای - به رنگ ماه ) مانند کرده که در آن گلاب ریخته باشند اشاره به سرشت آب گونه ی آناهیتا می کند

دل خرابی می کند دلدار را آگه کنید!
زینهار ای دوستان جان من و جان شما
..............................................

دلبر که جان فرسود ازو کار دلم نگشود ازو
نومید نتوان بود ازو باشد که دلداری کند
او خواستار رسیدن به آن دختر خورشیدی ست اما آن دختر برای دست مالی کردن نیست او را تنها باید از دور دیدو چه بسیار جای شگفتی که اندام این دختر آبگون و خورشیدی بسیار برانگیزاننده است و در اوج زیبایی و شکوه او تنها آزار می دهد ....
.
ز بیخودی طلب یار می کند حافظ
چو مفلسی که طلبکار گنج قارون است
.....................................................

آناهیت همان آفرودیت یا الهه ی عشق و زیبایی یو نانیان است . در سرزمین هایی که در هزاره ی دوم پیش از میلاد ورود اقوام آریایی را تحمل می کردند نیز همین الهه با نامهایی هند و اروپایی ظاهر می شود سرسوتی/sarasvati/ در هند و آناهیتا در ایران است در آبان یشت از شکوه و بزرگی این ایزد بانو سخن رفته . در خرده اوستا نیایش چهارم به نام آبان یشت است و آن را در هنگامی می خوانند که در کنار جویبار و آبشار و سرچشمه ای باشند می سرایند . آناهیتا توجه زیادی به تبار پاکیزه ی انسان دارد . او ایزد بانوییست که به زنان و مساله ی زناشویی و عشق پاک و بی آلایشی که شالوده و بنیاد به هستی آمدن خانواده است بسیار ابرام می ورزد (رضی -دانشنامه ی ایران باستان ص234).او کسی است که نطفه ی مردان را پاک می کند و زهدان زنان را می پا لاید و برای زایش آماده می سازد تا به پاگیزه گی فرزند آورند .پس در فرهنگ ایرانیان باستان فرزند پاک برخاسته از عشقی پاک و به دور از کششهای اهریمنیست . او ایزد بانویی است که دختران برای یافتن شوهر ی پاک دین به درگاه او نیایش می کنند .

چشمه ی چشم مرا ای گل خندان دریاب
که به امید تو خوش آب روانی دارد

سد جوی آب بسته ام از دیده بر کنار
بر بوی تخم مهر که در دل بکارمت
.......................................................

ببینید در این دو بیت حافظ چه روشن سخن می گوید و آن نگار را به آب و چشمه مانند می کند این خود گواه اینست که او درباره ی آناهید سخن می گوید

رابطه ی بین نور یا آتش با آب یا ماه که همان پیوند بین مهر و ناهید است را در این بیت حافظ دریابید:

ای که بر ماه از خط مشکین نقاب انداختی
لطف کردی سایه ای بر آفتاب انداختی

او در این بیت بیان می دارد که ناهید سایه ای از آفتاب است برای روشن شدن این گفته نوشتار ماه نماد برکت و باروری را بخوانید!

به سخن مولانا بیندیشدید شاید او از روییدن هوریه ی بهشتی از کنار رودخانه ی خورشیدی (چشمه ی خورشید) سخن می گوید

پیش او برست (رویید) خوبی بی نقاب
آنچنان کز شرق روید آفتاب

ببینید مولانا چگونه بین زیبا روی و آفتاب پیوندی می دهد
.................................................................
ببینید حافظ در این بیت چگونگی پیوند آب (آناهید) و آتش (هستی پروردگار) و چگونگی عشق د دلدلدگی خود را به این دو بیان می کند :

در میان آب و آتش همچنان سرگرم تست
این دل زار و نزار و اشکبارانم چو شمع
.................................................
حال این بیت را از خاقانی بخوانید:

کوکب ناهید باد پرده دار تو
چشمه ی خورشید باد بر سر توسا یبا ن

در قرآن می خوانیم :خداوند نور آسمانها و زمین است نور واژه ای تازی با چم روشنایی است و برابر پارسی آن آفتاب می باشد پس آفتاب پرست یعنی کسی که نور را به عنوان تجلی از خداوند می داند بسیاری آفتاب پرستی یا مهر پرستی را برابر خورشید پرستی می دادنند که این یک اشتباه بزرگ است . ارباب کیخسرو شاهرخ بر این گمان است که واژه ی نور که با چم روشنایی است با نار که با چم آتش است راهی به هم دارند و واژه ی فروغ که واژه ای پارسیست از فر+واغن می باشد( فر =پیش )و( واغن = آتش)
پس مانای واژه ی فروغ می شود: آنچه از آتش پیش آمده (زرتشت پیامبری که از نو باید شناخت -ص121))
در روایتهای مستند تر مهر از پاک بانویی باکره ای بنام آناهیتا در دریاچه ی هامون به دنیا آمده در حالیکه آن دو را دریایی از گل نیلوفر در برگرفته بود (ویکی پدیا) . از این گفته روشن می شود که اساس باورهای مهری بر زن سروری و ارج بر زنان است چنانکه یک ایزد نرینه(مهر) هستی خود را از ایزد بانویی دریافت داشته و کل هستی مادینه است چرا که مهر" واسطه و رابطه ی فروغ محدث و فروغ ازلی است به زبان دیگر موجب پیوند آفریدگار (اهورامزدا) و آفریدگان می شود. مهر که نگهبان پیمانها و یاور راستگویان و براندازنده ی دروغگویان و پیمان شکنان است او تجلی نیروی پرودگار است.مهر همان ایزد بیدار و نیرومند است(دانشنامه ی مزدیسنا) . میترا با زدن تیری به تخته سنگی از آن چشمه ی جاوید به وجود آمده که این چشمه همان چشمه ی آب زندگی است .

در عشق بازی خسرو و شیرین حکیم نظامی گنجوی برای نشان دادن اوج شکوه این عشق و دلدادگی بسیار از نماد پردازیهای ناهیدی بهره جسته و شیرین آن نیلوفر دریای عشق را به والاترین جایگاه انسانی یک زن در مقام عشق و دلدلگی رسانده

ز رنگ آمیزی آن آتش و آب
شبستان پرشنگرف و سیماب

در این بیت حکیم نظامی خسرو را به آتش (مهر - اهورا مزدا)و شیرین را به آب (اناهیتا) مانند کرده. حال به این بیت بیندیشید :

شبانروزی دگر خفتند مدهوش
بنفشه در بر و نرگس در آغوش
.........................................

همچنانکه می دانید نرگس نماد گیاهی ناهید است

صدف بر شاخ مرجان مهد بسته
به یک جا آب و آتش عهد بسته
........................................................
همچاتنکه می دانید صدف نماد بکارت و پاکدامنی آناهیتاست

مگر شه خضر بود و شب سیاهی
که در آب حیاط افکند ماهی
..........................................
حکیم در این شاهکار شیرین را به چشمه ی آب زندگانی مانند کرده که خسرو همچون ماهی در آن شناور است و می دانیم در آموزه های اسلامی خضر نبی جانشین ناهید شده و همه ی کارکردها و خویشکاریهای او را پذیرفته است و گویند که نشانی آب زندگانی در تاریکی های تو در تو است (در نوشتار اینده بخوانید)

گهی از بس نشاط انگیز پرواز
کبوتر چیره شد بر سینه ی باز
...........................................
در اسطوره های کهن کبوتر را پیک ناهید می نامیدند ( دیار شهر یاران 963/2)و مجسمه هایی که از کبوتر و قمری در خوزستان و جاهای دیگر ایران پیدا شده همگی رمزی از ناهید است . و باز که نماد آتش بهرام نرینه ایزد جنگ و پیروزی و نماد فره ی شاهی و سپاهی می باشد

کبوتر بچه چون آید به پرواز
ز چنگ شه فتد در چنگل باز
..........................................
روان شد در هوا باز سبک پر
جهان خالی شد از کبک و کبوتر
.........................................

در سراسر اوستا از این ایزد بسیار گفت و گو شده و این ریشه ی کهن و تایید بسیار و گرایش فراوان بی گمان به موجب ارزش حیاتی آب در ایران بوده است . در یشت ها یشت 5 به نام آبان یشت خوانده می شود این یشت به همراه دو یشت دیگر یعنی یشهای 10 و 19 (مهر یشت و زامیاد یشت) بسیار کهن می باشند و از دیدگاه کاوش و پژوهشهای ایرانی با دوران پیش از اوستا پیوند دارد و امروزه نیز دارای ارج والایی می باشد .آبان یشت یکی از بلند ترین یشتها ست یشتی که دارای 133 بند و 30 کرده (فصل) می باشد (رضی - دانشنامه ی ایران باستان ص237)

یاری نامه ها :

پایان نامه ی اسطوره ی آب و آتش در شاهنامه - نیره لسان

منظومه ی خسرو و شیرین - به کوشش حسن وحید دستگردی و دکتر سعید حمیدیان

دیوان حافظ

دانشنامه ی مزدیسنا - دکتر جهانگیر هوشیدری

لغت نامه ی دهخدا

و

بر پایه ی نوشتار ها و دیدگاهای نگارنده

پاینده فرهنگ ایران زمین

ادامه دارد ...