حماسه آفريني ارتش در خرمشهر

جمله عمليات هاي موفق و سرنوشت ساز نيروهاي مسلح ايران در دوران دفاع مقدس، عمليات بيت المقدس بود كه با نام خرمشهر و آزادي اين شهر از اشغال متجاوزان عراقي پيوندي ناگسستني دارد. اين عمليات از دهم ارديبهشت ماه 1361 به مدت 26 روز در جنوب غربي اهواز انجام شد و علاوه بر پايان دادن به 19 ماه اشغال نظامي، بخش هاي زيادي از استان خوزستان و وارد كردن ضربه اي قاطع به نيروهاي متجاوز عراقي، حيثيت و اعتبار نيروهاي ايران را در جهان افزايش داد و كارشناسان نظامي و دستگاه هاي تبليغاتي جهان را وادار ساخت كه براي اولين بار پس از شروع جنگ تحميلي، به توان نظامي كشورمان در مقابله با تهاجم رژيم كاملامسلح عراق اعتراف كنند. ارتش ايران به همراه سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، نيروهاي بسيج مردمي و جهاد سازندگي با تمام توان خود در اين عمليات مشاركت داشت كه در اين مقاله به بررسي اجمالي فعاليت هاي انجام شده توسط نيروهاي سه گانه ارتش ايران در اين عمليات و دوران قبل از آن، يعني اولين تهديدها و تهاجمات ارتش عراق به منطقه مرزي خرمشهر مي پردازيم؛

ساخت استحكامات مرزي توسط ارتش

با شدت گرفتن اختلافات ارضي ايران و عراق بر سر مسئله مرز آبي و حقوق كشتيراني دو كشور در اروندرود، سرانجام موافقت نامه الجزاير در سال 1975 م (1353 ش) به امضاي طرفين رسيد و تقريبا اختلافات پايان يافت. اما از همان زمان، با توجه به اينكه اوضاع منطقه چندان ثباتي نداشت و عراق هم در دعاوي ارضي خود، بيشترين تاكيد را در مورد اروند رود مي كرد، تدابير دفاعي جهت جلوگيري از تجاوزات احتمالي عراق در منطقه خرمشهر و اهواز مورد مطالعه قرار گرفت. پس از بررسي و مطالعات زياد، سرانجام ايجاد استحكامات در آن منطقه مرزي و استقرار نيروهاي تاميني به منظور كند يا متوقف كردن دشمن و پيش بيني يك نيروي ضربتي كافي براي عكس العمل سريع در مقابل نيروهاي دشمن متجاوز و انهدام آنان (به عنوان يك عامل بازدارنده) انتخاب شد و در اولين قدم، طرح ايجاد تاسيسات د ژ طلائيه تا شلمچه تهيه گرديد. بر اساس اين طرح، سه خط د ژ شامل خط اول به تعداد 29 د ژ در فاصله سه كيلومتري از خط مرز بين المللي دو كشور، خط دوم به تعداد 18 د ژ در فاصله شش كيلومتري و خط سوم به تعداد 12 د ژ در فاصله 9 كيلومتري از مرز احداث شد. هر د ژ شامل دو سكوي جنگ افزار ضد تانك، يك موضع تيربار سنگين و يك پناهگاه براي نفرات بود و يك گردان ويژه به نام گردان د ژ براي نگهداري و حدود 1300 نفر نيروي انساني بود.
اولين درگيري هاي ارتش با نيروهاي عراقي در خرمشهر
از اوايل سال 1358، درگيري هاي پراكنده اي بين پاسگاه هاي مرزي ايران و عراق روي داد كه گزارش اين درگيري ها از طريق فرماندهان ارتش در آن منطقه به مقامات بالاتر ارسال مي شد. در اوايل شهريور ماه 1359، اين درگيري ها شدت بيشتري يافت و اين درحالي بود كه نيمي از توان ارتش ايران در منطقه شمال غرب مشغول نبرد با عناصر ضد انقلاب و گروهك هاي مختلف بود و حوادث ناشي از انقلاب، تسويه نيروهاي نظامي بخصوص فرماندهان ارشد، كاسته شدن دوره خدمت سربازي، جابجايي نيروها و عوامل متعدد ديگر، قدرت دفاعي ايران را بسيار كاهش داده بود. در 1359/6/16 منطقه خان ليلي به تصرف ارتش عراق درآمد و چند روز بعد، منطقه ميمك، پاسگاه هاي رشيديه، چيلات، بيات و ارتفاع گيسكه اشغال شد.
با وقوع اين حوادث كه نشان از احتمال حمله سراسري عراق بود، نيروي زميني ارتش ايران، يك طرح عملياتي پدافندي تهيه و به لشكر 92 زرهي خوزستان ابلاغ كرد كه بر اساس اين طرح، لشكر 92 زرهي در منطقه خوزستان مي بايست پدافند نموده، پيشروي دشمن را سد كرده و پس از وارد كردن لشكرهاي 21 پياده از تهران و 16 زرهي از قزوين به منطقه جنوب، آفند متقابل عليه دشمن را آغاز مي كرد.
لشكر 92 زرهي كه در اين زمان به دليل درگيري با مشكلات عديده و اوضاع كشور، كارآيي رزمي آن تقليل رفته بود، با دريافت ماموريت مذكور در 20 شهريور ماه، به گردان دژ كه آن نيز در اين زمان كارآيي خود را در سطح وسيعي از دست داده بود دستور داد دژهاي مرزي را از شماره 1 تا 19 اشغال كرده و تيپ يك زرهي خود را به همراه يك، يكان توپخانه 175 م م به منطقه عمومي خرمشهر تغيير مكان دهد. پاسگاه هاي مرزي ژاندارمري نيز به وسيله پاسداران تقويت و دفاع از خرمشهر و آبادان به عهده منطقه سه دريايي ارتش ايران و نيروهاي مردمي مستقر در اين منطقه محول شد. اما در مجموع، كليه اين اقدامات به هيچ وجه نمي توانست جوابگوي تهديدات وسيع دشمن باشد و در 31 شهريور ماه، درحالي كه درگيري در كليه پاسگاه هاي مرزي دو كشور در سراسر خط مرز ايران و عراق ادامه داشت، نيروي هوايي عراق به طور غير منتظره اي اكثر پايگاه هاي نيروي هوايي ارتش ايران از غرب ايران تا خوزستان، فرودگاه مهرآباد و شهرهاي اهواز، آبادان، آغاجاري و خرمشهر را مورد حمله قرار داد و نيروي زميني آن كشور نيز آفند عمومي خود را در اكثر مناطق مرزي ايران آغاز كرد.
درگيري هاي همه جانبه ارتش با نيروهاي عراقي در خرمشهر
هجوم نيروهاي متجاوز عراقي به سمت خرمشهر از سه محور آغاز شد: 1 - محور تنومه، شلمچه، خرمشهر 2 - محور بصره، پاسگاه زيد، ايستگاه حسنيه (كيلومتر 40 جاده خرمشهر - اهواز 3 - محور نشوه، كوشك طلائيه، جفير. اما با همه اوضاع حاكم بر نيروهاي ايران در آن زمان، پايداري تاريخي و سرسختانه اين نيروها، تصرف خرمشهر براي نيروهاي عراقي با دشواري مواجه شد و آنان مجبور گرديدند كه براي تصرف خرمشهر، برخلاف ساير مناطق، بهاي سنگيني را بپردازند. با تلاش نيروهاي باقيمانده گردان هاي د ژ و 165 مكانيزه و گردان 232، يكان هايي از دانشجويان دانشكده افسري، تكاوران نيروي دريايي، خلبانان نيروي هوايي و هوانيروز ارتش ايران، تلفات سنگيني بر نيروهاي دشمن كه در حدود يك لشكر زرهي بسيار مجهز بودند وارد گرديد و نيروهاي مهاجم توانستند فقط تا شش كيلومتري شمال و غرب خرمشهر پيشروي كنند. اين وضعيت تا روز بيستم جنگ (19 مهرماه) ادامه يافت و نيروهاي عراقي كه از رسيدن به اهداف بلند پروازانه خود يعني اشغال خوزستان و پيشروي به سمت تهران بازمانده بودند، تصميم گرفتند كه خرمشهر را از سمت شرق هم مورد تهديد قرار داده و آبادان را تصرف كنند. لذا با استقرار پل شناور بر روي رود كارون از اين رودخانه عبور كرده و جاده هاي بسيار مهم اهواز - آبادان و آبادان - ماهشهر را قطع كردند. با تلاش دليرانه نيروهاي گردان 153 پياده از لشكر 77 خراسان و كمك چشمگير نيروهاي مردمي، نيروهاي متجاوز نتوانستند به تصرف آبادان بپردازند و روياي تصرف اين شهر از سوي عراقي ها براي هميشه نقش بر آب شد. اما سرانجام با توجه به حجم انبوه نيروهاي دشمن، توان نيروهاي ايران در مقابل فشار روزافزون آنان رو به تحليل رفته و با تحمل تلفات بسيار سنگين، در روز چهارم آبان ماه 1359، خرمشهر پس از 35 روز مقاومت به اشغال نيروهاي عراقي درآمد.

ارتش و آزاد سازي خرمشهر

پس از اشغال خرمشهر توسط نيروهاي متجاوز عراقي، از آذرماه نيروهاي مسلح ايران تلاش خود براي بيرون راندن دشمن از اين منطقه را آغاز كردند. عمليات نصر كه در 15 دي ماه انجام شد، اولين اقدام آفندي در مقياسي نسبتا وسيع بود كه با مشاركت لشكر 16 زرهي قزوين (دو تيپ زرهي) و عناصري از لشكر 92 زرهي كرخه كور به مرحله اجرا درآمد و هدف آن بيرون راندن دشمن از مواضع كرخه كور و تصرف پادگان حميد بود. تقريبا همزمان با همين عمليات، عمليات آفندي ديگري به نام توكل در منطقه سرپل دشمن در شرق كارون طراحي و اجرا شد كه در 20 دي ماه با هدف بيرون راندن نيروهاي متجاوز به غرب كارون و رفع محاصره آبادان انجام شد. سپس در طول سال 1360 عمليات هاي متعددي با مشاركت همه نيروهاي جمهوري اسلامي ايران در منطقه خرمشهر - آبادان طرح ريزي و اجرا گرديد كه معروف ترين آنها عمليات پيروزمندانه ثامن الائمه در مهرماه 1360 بود و منجر به شكست محاصره آبادان شد. با پيروزي نيروهاي جمهوري اسلامي ايران در عمليات ثامن الائمه و عمليات طريق القدس كه در آذرماه 1360 در جناح شمالي منطقه اهواز- خرمشهر انجام شد و همچنين عمليات فتح المبين در فروردين ماه 1361، برنامه ريزي جهت آزاد سازي خرمشهر آغاز گرديد و سرانجام يگان هاي ارتش ايران، با مشاركت سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و نيروهاي مردمي در دهم ارديبهشت ماه 1361، عمليات بيت المقدس را جهت رسيدن به هدف اصلي خود (آزادسازي خرمشهر)، اجرا كردند.
نيروهاي شركت كننده ارتش ايران در اين عمليات شامل يگان هاي نيروي زميني به فرماندهي سرهنگ شهيد علي صياد شيرازي (لشكر 21 پياده حمزه، لشكر 16 زرهي قزوين، لشكر 92 زرهي خوزستان، تيپ 58 ذوالفقار، تيپ 55 هوابرد، تيپ 23 نيروهاي ويژه، تيپ سوم پياده 23 نيروهاي ويژه، تيپ 37 زرهي، تيپ سوم پياده لشكر 77، گروه 33 توپخانه (5 گردان)، گروه 22 توپخانه (5 گردان)، گروه مهندسي زرهي و ...)، نيروي هوايي ارتش جهت پشتيباني عمليات و نيروي دريايي ارتش جهت تقويت امكانات عبور از رودخانه بودند كه با ابتكار عمل صياد شيرازي، اين نيروها با نيروهاي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي تركيب شده، قرارگاه مشترك عملياتي تشكيل دادند و توانستند با پيروزي كامل، خرمشهر را از دست متجاوزان آزاد كنند.

یاد و خاطر همه زنان و مردانی که خون خود را در راه این سرزمین نثار کردند,گرامی باد*
سورن