موسیقی هخامنشیان و ساسانیان

موسیقی در دوران هخامنشیان و ساسانیان

هنر نماينده احساسات و روحيات مردم هرکشور است. اوضاع جغرافيايي و طبيعي و حالتهاي روحي و معنوي، طرز فكر و آداب و رسوم مذهبي، سابقه‌هاي تاريخي در اختلاف موسيقي هر کشور مؤثرند. فرهنگ ایران زمین از دیر باز پرورش دهنده هنر هایی بوده که براستی هیچ هنری را یارای برابری با آن نیست.موسیقی یکی از هنر هاییست که فرهنگ ایران در ژرفای آن نهفته است.

موسيقي در دوره هخامنشي

از موسيقي اين دوره آگاهی كافي نداريم ولي ملتي كه هم پای یونان بوده و با اهالي آن سرزمين روابط تاريخي داشته و از نظر آثار صنعتي نمونه‌هاي پرارزشي مانند مجاريهاي تخت‌جمشيد به يادگار گذاشته، بي‌شك از موسيقي هم بي‌بهره‌ نبوده است.. اينك نگاهی می کنیم به نگر دو نفر از تاريخ‌نويسان معروف يونان:
هردوت(Herodote) در تاريخ خود راجع به ايرانيها مي‌گويد:
«ايرانيان براي تقديم نذر و قرباني به خدا و مقدمات خود مزبخ ندارند، آتش روشن نمي‌كنند، بر قبور شراب نمي‌پاشند، ولي يكي از موبدان حاضر مي‌شود و يكي از سرودهاي مقدس مذهبي را مي‌خواند.»
از اين نوشته چنين برمي‌آيد كه ايرانيان در آن موقع موسيقي مخصوصي براي تشريفات مذهبي داشته‌اند و شايد سرودي كه هردوت به آن اشاره مي‌كند از سرودهاي كتاب اوستا باشد.
راجع به وجود موسيقي مذهبي در اين دوره با اشاره‌اي كه هردوت كرده مخصوصاً با توجه به اين نكته كه قديمي‌ترين قسمت كتاب اوستا شامل سرودها و مناجات‌هائيست كه در وقت عبادت با تشريفات خاصي خوانده مي‌شده شكي باقي نمي‌ماند. از نظر موسيقي يك قسمت از كتاب (يسنا) كه موسوم به گاتها مي‌باشد قديمي‌ترين قسمت اوستا و شامل سرودهاي مؤثريست كه شايد آهنگ‌هاي مخصوصي داشته باشد
.
موسيقي در دوره ساسانيان
از آنجا كه پادشاهان ساساني، ايراني‌نژاد بودند و به بسط و توسعه تمدن ايراني علاقه مخصوصي داشتند، در دوره آنها علوم و صنايع ترقي كرد و موسيقي هم در اثر ترغيب و تشويق آنها بيش از پيش رواج و رونق گرفت. اردشير ساساني مردم را به طبقات مختلف تقسيم كرده بود كه از آن جمله موسيقي‌دانها طبقه خاصي را تشكيل مي‌دادند و در نزد او مقامي مخصوص داشتندٰٰٰ . ذوق ادبي و موسيقي بهرام‌گور معروف است، چنانكه نوشته‌اند وي چهارصد تن نوازنده و خواننده از هند به ايران آورد و در زمان او موسيقي‌دان ها از ارزش بالایی بر خوردار بودند و او آنها را ارج بسيار می گذاشت. موسيقي دوره ساساني مخصوصاً در زمان خسروپرويز بيشتر ترقي كرد و باربد، موسيقي‌دان خاص او بود كه در كتاب‌هاي ادب و تاريخ مانند شاهنامه فردوسي و خسرو‌شيرين نظامي حكاياتي از او نقل شده است. به طوريكه نوشته‌اند باربد مخترع تعدادي نوا و آهنگ‌هائيست كه آنها را در حضور خسروپرويز مي‌نواخته و مشهور است كه وي سيصد و شصت لحن موسيقي براي روزهاي سال ساخته و اسامي كه نظامي در خسرو‌شيرين آورده چون نام اغلب آنها پارسي است و ديگران هم همين نامها را كم و بيش قبل از او تكرار كرده‌اند، مي‌توان با حدس نزديك به يقين گفت كه اين نغمه‌ها يادگار دوره ساساني است، از قبيل: گنج بادآور- آرايش خورشيد- نيمروز- مشگدانه- رامش‌جان- نوشين‌باده- نوروز- شبديز- كبك دري- كيخسروي- سبزه در سبزه- سروستان- ماه- شادروان مرواريد.
(شبديز شايد نام نغمه است كه باربد در مرگ اسب محبوب خسروپرويز ساخته)
ديگر از موسيقي‌دانهاي اين دوره، نكيسا مي‌باشد . او را در نواختن چنگ ماهر دانسته‌اند و نامش هنوز بر سر زبانهاست.
ديگر بامشاد و رامتين يا (رامين) و آزاد و ارچنگي كه آنها از رامشگران دوره خسروپرويز بوده‌اند.
باري تجمل سلطنت ساسانيان خود دليل ديگريست كه موسيقي در آن دوره آبرو و احترام و رونق و اعتباري داشته است و دليل ديگر بر اهميت موسيقي دوره ساساني، اينكه عربها بعد از یورش به ايران، موسيقي ايراني را عيناً اختيار كردند و بين آنها كه به كلي از اين هنر عاري بودند، نوازندگان و خوانندگاني پيدا شدند و موسيقي‌دانهاي ايراني در دوره جلفا قدر و اعتباري به سزا يافتند.
راجع به سازهائيكه در دوره ساساني معمول بوده، بطوريكه از مضمون حكايات و افسانه، اشعار و مطالبي كه در اين باب نوشته‌اند برمي‌آيد، نامي، غژك و رباب و بربط و چنگ در آن زمان متداول بوده است.
از سازهاي ذكر شده نمونه چنگ در طاق بستان ديده مي‌شود. از منظره شكارگاهي كه در طاق بستان هست چنين برمي‌آيد كه شاه و همراهانش در مردابي مشغول شكار هستند و زنهاي چنگ‌زن در قايقي نشسته با الحان موسيقي، وسائل خوشي آن‌ها را فراهم مي‌آورند. جاي بسي تعجب است كه اين ساز كه از قديمي‌ترين آلات موسيقي است و در دوره ساساني هم معمول بوده كم‌كم در ايران رنگ باخته است، درصورتيكه اين سازهم اکنون تكميل شده و در اركسترهاي اروپا معمول و متداول است.

اهميت و وسعت موسيقي ايران
از نظر علمي دايره موسيقي ما بسيار وسيع است زيرا وجود ربع پرده و فواصل ربع پرده‌اي سبب ايجاد يك عده گامهايي شده كه نظير آنها در موسيقي فرنگي نيست از قبيل گامهاي شور و سه‌گاه و چهارگاه و غيره. هر يك از مقامات موسيقي ما داراي حالات و صفات مخصوصي است كه كيفيت موسيقي ما را نسبت به ديگر موسيقي‌ها و به‌خصوص موسيقي فرنگي نمایان مي‌كند.
منبع: خالقي، روح‌الله- نظري به موسيقي- چاپ 1362

پی نویس ها
1. در دوران ساسانیان برای بهبود در اداره کشور شایسته سالاری حاکم بود بدین گونه که هر تن از ایرانیان بسته به دوره ای که طی میکرد و در آن تخصص کسب می نمود ، وارد طبقه ای که دوره آن را با قبولی گذرانده بود می شد.

با درود به وهومن گرامی
از موسیقی در دوره شاهنشاهی 500 ساله اشکانی سخن نگفتید!
یک نمونه آن درست شدن سازهایی همچون سرنا هستش که در دوره اشکانی شاید به دست خاندان نیرومند و دلیر سورن,درست شد.
با سپاس
سورن

عضويت در سايت

سپاس فراون سورن گرامی

به هر روی از موسیقی دوران اشکانی چیز زیادی نمی دانستم .این تالار گفتمان برای همین کار گشایش یافته تا ایران دوستانی چون شما به دیگران آگاهی دهند.

شاد و پیروز باشید

سپاس