میترا و کشتن گاو

روی دیوار ته هر معبدی نقشی از درخشانترین اعمالی که میترا در راه بشریت انجام داده، دیده می شود و این عمل درخشان موقوف بر

قربانی کردن گاو است. گاهی اوقات این نقش را در صدر محراب در درون دیوار تهی شده مقابل در ورودی حک می نمایند. چراغ های

روغنی هم روشنایی داخل معبد را تامین می کنند. معمولا پرستش گاه در سمت مشرق ساخته شده تا اولین پرتوهای خورشید وارد

آن شوند. بدین منظور پنجره یا روزنه ای روی سقف گنبد پرستش گاه تعبیه شده که مستقیما نور خورشید را روی تصاویر میترا

می تابانده است. از میان کارهای برجسته ی میترا بیشتر مراسم قربانی گاو مقدس نقاشی شده و عملا در تمام معابد این تصویر

دیده می شود( این نقش بر حسب معابد تغییر می پذیرد).

میترا به صورت مردی نیرومند، نرمی و طرواوت جوانی را به حد کمال دارد. با یک حرکت زانو مشغول انداختن گاوی بر روی زمین است،

دست در شاخ و یا سوراخ های بینی حیوان کرده و سر او را عقب می کشد و خنجری در قلب او فرو می کند.

عمل قربانی کردن معمولا در غاری انجام می گیرد و گاو پس از تشنج بسیار جان می دهد، غار نماد طاق نیلگون آسمان و به عبارت

دیگر کل کائنات است.

در لوبونی : روی حاشیه غار پیکر ایزد خورشید (سل) و ایزد ماه (لونا) و میان اینها تصاویری از خدایان گوناگون سیارات مختلف

دیده می شود. تزیین حاشیه معبد که به وسیله گل و گیاه انجام می گیرد، گویای تاثیر شگفت انگیز عمل قربانی گاو است.

وقتی گاو به حال تشنج ناشی از احتضار افتاد، خونی که از او بیرون می آید، گندم ها را آبیاری و تغذیه می کند.

دم گاو خواص سحر آمیز خود را دارد و از آن نیز خوشه های گندم می رویند.

یک سگ و یک مار سربلند می کنند تا به محل جراحت گاو برسند و خون جاری را بمکند،

عقربی با شاخ های خود اعضای تناسلی گاو محتضر را می فشرد

و اما:

فدیه گاو نماد امر آفرینش است. مرگ گاو حیاتی نو می آفریند و این نکته در حکم مرکز و قلب کل اسرار و رموز عقاید باستانی است

و اهم این عقاید مسئله حیات و مرگ و رستاخیز است که مثال بارز آن طبیعت است مه سال به سال تازه می گردد و زندگی از

نو آغاز و خلاصه از مراحل سه گانه مزبور عبور می کند.

عقرب و مارمولک و وزغ : همچون جانوارن بدکار معرفی شده اند، این جانوران فرستادگان اهریمن هستند و کسانی که این موجودات را

از بین برند، عمل خیر انجام داده اند. عقرب با چنگ زدن در بیضه ی گاو می خواهد منی یعنی منبع زایندگی و حیات را از بین برد. در

کتب مقدس ایران آمده که منی به کره ی ماه صعود می کند و در آن جا از آلودگی پالاییده می گردد و چون تصفیه گشت در مراجعت

زاینده ی انواع بی شمار جانوران می شود.

سگ: در نوشته های هرودت، آنقدر سگ در میان ایرانیان محترم است که در اعداد، انسان به شمار می آید و موبدان منحصرا مجاز

به کشتن این دو (انسان و سگ) نیستند. و در تصاویر دیگر میترا می بینیم که سگ همچون یاری با وفا با میترا با شکار می رود.

سگ خون گاو را به این دلیل می لیسد که خواص نیکوی آن را جذب بدن خویش کند.

مار: در برخی نقش ها مار همراه با میترا دیده می شود و در اساطیر یونان مار نماد زمین است. از لیسیدن خون گاو، مار یعنی زمین

تمایل خود را مبنی بر آبستن شدن و خیر بشریت را فراهم کردن، آشکار می کند.

بنابراین، هویت میترا در صحنه ی قربانی گاو کاملا مشخص شده است. مهر آفریننده ای است که طبیعت را مجددا می زاید،

رهاننده ای است که در نظام طبیعت مداخله می کند می کند و غرضش از مداخله تامین خیر و سعادت معنوی برای آدمیان است.

یاری نامه:

کتاب آیین میترا- مارتن ورمارزن - ترچمه ی بزرگ نادرزاد

بنا به اسطوره ی خدای خورشید پیک خود، زاغ، را به سوی میترا فرستاد و دستور داد گاو را بکشد ....

اما هنگام مرگ گاو معجزه ی بزرگی رخ داد. گاو سپید تبدیل به ماه شد. ردای میترا به گنبد آسمان با ستارگان درخشان و

اختران تبدیل گشت. از دم و خون گاو نخستین خوشه ها سنبله های غلات و انگور پدید آمد. از اندام تناسلی جانور نطفه ی

مقدسی سرازیر شد که به درون کاسه ی آمیزندهای ریخت. هر آفریده ای بر روی زمین از ترکیب نطفه ی مقدس شکل گرفت.

یک سرود میترایی چنین آغاز می شود : «تو با ریختن خون ازلی ما را رستگار کردی.» گیاهان و درختان آفریده شدند. شب و روز از

پی یکدیگر آمدن را آغاز کردند، ماه گردش ماهانه ی خود را آغاز کرد، فصل ها رقص دایره وار خود را بر گرد سال آغاز کردند و، بدین گونه،

زمان آفریده شد. اما آفریده های سیاهی با نور ناگهانی بیدار شدند و از زمین برخاستند. ماری خون گاو را لیسید. کژدمی کوشید تا

نطفه ی مقدس را از آلت تناسلی [گاو] بنوشد. روی نقش برجسته ها غالبا شیری نیز دیده می شود. با مرگ گاو و آفرینش جهان،

پیکار میان نیکی و بدی آغاز شد : چنین است وضع زندگی انسان.

زاغ نماد هوا، شیر نماد آتش، مار نماد زمین، و کاسه ی آمیزنده نماد آب است. بدین گونه، چهار عنصر (هوا، آتش، زمین، آب) پدید آمدند

و از آن ها همه چیز آفریده شد. پس از قربانی [ کردن گاو ]، میترا و ایزد خورشید با هم ضیافتی برگزار کردند، گوشت و نان خوردند و

باده نوشیدند. آن گاه مهر سوار بر گردونه ی خورشید شد و با او سراسر اقیانوس را در میان هوا پیمود تا به پایان جهان رسید.

خدا شناسی

مهر پرستان رومی این اسطوره را از دید فلسفه ی افلاطونی تعبیر کردند. قربانی در غاری انجام می گیرد که، همانند غار کتاب جمهوری

افلاطون، تصویری است از جهان. خود میترا با جهان آفرین یا سازنده ی بزرگ [ دمیورگ ] افلاطون در رساله ی تیمایوس برابر انگاشته شده

است: به او نیز آفریدگار و پدر همه ی چیزها می گفتند، نظیر دمیورگ افلاطون، چهار عنصر، پیمانه یا کاسه ی آمیزنده، آفرینش زمان،

حمله ی جانوران شریر به مخلوق تازه آفریده شده، همگی جنبه های مشهور تیمایوس هستند. آموزه ی میترایی درباره ی روح نیز پیوند

ژرفی با اسطوره ی آفرینش و فلسفه ی افلاطونی دارد، همانند رساله ی تیمایوس، روح انسان از آسمان ها به زمین می آید، از هفت

قلمرو سیاره ای می گذرد و تباهی های هر یک را می گیرد (مثلا تباهی های مارس [ مریخ - بهرام ] و ونوس [ زهره - ناهید ] را) و

سرانجام به تن آدمی می رود. وظیفه ی انسان آن است که این بخش ایزدی وجود خود [ یعنی روح ] را از بندهای تن برهاند و دوباره از

طریق هفت قلمرو صعود کند و به جاودانگی، یعنی به قلمرو پایدار ثوابت [ ستارگان ثابت ] بپیوندد. این صعود به آسمان با سوار شدن

خود میترا در زمین بر گردونه ی ایزد خورشید و بالا رفتن او نشان داده شده است.

منابع گزارش بالا نیز همان دو اثر عظیم «فرانس کومون» و «مارتین ورمازِرِن» هستند (که هنوز نیز مهم ترین منبع برای پژوهش

مهر شناسی در دوران باستان غرب محسوب می شوند) که البته این بار کتاب «لروی کمبل» نیز به آن افزوده شده است، به ترتیب زیر :

1 - Franz Cumont. .Textex et monuments figures relatifs aux mysteres de mithra, 2.vol.(1840-1900).

Maarten Vermaseren . Corpus inscriptionum et monumentorum religionis Mithraicae, 2.vol(1956-60).- 2

Leroy A. Campbell.Mithraic Iconographix and Ideology (1968) -3

یاری نامه:

استوره و خداشناسی میترا جلد 12 ، ص 289

عضويت در سايت