نگارگری دوره ی سا سانی :

نگارگری دوره ی سا سانی :

درباره ی نگارگری این دوره در کتب تاریخ زیاد صحبت شده و همچنین جهانگردانی که از ایران پس از تصرف مسلمانان صحبت کرده اند و عرب زبانانی که اشعاری سروده اند در آن به نگارگری اشاره هایی داشته اند ، از جمله می توان به (( ابو عباد بحتری)) شاعر قرن سوم هجری قمری اشاره نمود . او در مورد ایوان مداین گفته است : (( یک تابلوی نقاشی که تاروزگار او ( 270 ه ق ) بر دیوار ایوان نگاریده و از آسیب زمانه در امان مانده بود نظرم را بسیار جلب کرد در این تابلو جنگ خسرو اول ، انوشیروان و سپاهیان پیروزمند ایران نشان داده شده بود. که نقاشی چنان زیبا و زنده بوده است که به گفته ی بحتری گویی سربازان زنده اند اما چون مردم لال بااشاره سخن می گویند. ))

علیرغم اطلاع ما از نگاره هایی که ساسانیان با آن دیوار کاخ های خود را می آراستند ، اما آثار مختصری از آن دوران باقی است . به عنوان نمونه در خاک افغانستان در محلی به نام (( دختر نوشیروان ( در 120 کیلومتری شمال شهر بامیان) )) نقش رنگارنگ و زیبایی بر روی سنگ خارا باقی مانده ومجلسی را نشان می دهد که شاه بر تخت نشسته و تاجی که با دوعقاب سفید مکلل است بر سر و گردنبندی از مروارید بر گردن دارد . رنگ آمیزی روشن و تند از لاجورد و شنگرف وگل زرد و سفید آب است . از دیگر آثار نقاشی دیواری در شوش است که منظره ی شکاری را به تصویر کشده است . طراحی منسجم و رنگ آمیزی و خطوط قلم گیری شده بسیار چشمگیر است ، اسب ها عموما با رنگ روناسی که به صورت لکه های ریز و درشت روی آن ها به کار رفته و رنگ آمیزی شده است و این روش در نگار گری قابل تشخیص است .

این نگاره ها احتمالا به دوران شا پور اول تعلق دارد و باآبرنگ نقاشی شده است . ازنگارگران بزرگ و معروف این دوره باید از (( مانی)) نام برد. که عقاید و نظرات خود را به وسیله ی نقاشی تبلیغ نمود و مدعی نبوت شد .

بنا بر روایات ، مانی دراواخر سلطنت شاپور اول ساسانی (272 ـ 241 میلادی ) مورد بی مهری قرار گرفت و از ایران اخراج گردید و حدود 10 سال در ممالک آسیای مرکزی سرگردان بود و بالاخره در سال 276 میلادی (( بعد از مرگ شاپور اول)) به ایران بازگشت وکتاب مشهور ((ارژنگ)) یا (( ارتنگ)) از او به جا ماند . مانی در کتب خود از طلا ونقره استفاده ی زیادی کرد .

در نقاشی های مانوی همیشه یک رنگ زمینه وجود داشت که ممکن بود به تناسب آبی ، سبز یا سرخ باشد . طرح و رنگ ، تند وجلا دار است و بیشتر از رنگ ها سرخ و سبز سیر و روشن و ارغوانی در زمینه ی آبی آسمانی با بکار رفتن طلا و نقره ی فراوان برای جلا و تشعشع استفاده می شده است . می توان مانویان را مخترع شیوه ی مینیاتور یا فن تصویر کتب خطی در ایران دانست . کتب مصور مانویان تا قرن سوم هجری خواننده داشت . شیوه ی نقاشی پیروان مانی که شک نیست دنباله ی هنر نقاشی عهد ساسانی است ، یکی از منابع عمده ی نقاشی و فن تصویر کتب خطی در هنر اسلامی است . با بررسی نقاشی های برجا مانده از مانی ، ( کشف شده در تورفان چین) معلوم می شود که برای درست کردن این آثار ، کاغذ های بسیار مرغوب مورد استفاده قرار گرفته است . کاغذ هایی به سفیدی برف و بهترین مرکب سیاه در اختیار نگارگران بوده ، ضمن آنکه هیچ گاه یک صفحه را فقط با رنگ سیاه نمی نوشتندو عنوان های فرعی و مطالب مهم را همیشه در هر جای صفحه که بود با مرکب رنگی می نوشتند و رنگ های نارنجی ، آبی سیر و روشن ، سرخ و سبز ، رنگ های مطلوب آنها بود. مانی مظاهر خوب و بد ، زیبا و زشت آفرینش را به وسیله ی نگارگری می نمایاند و خوبی را به زیبایی ترسیم کرده که چهره ی بیننده را به کار نیک جلب کند . و از نمودارهای تاریکی به شکل هیولا و استفاده کرده تا نفرت بینندگان را برانگیزد .

نخستین نمونه های نقاشی ایرانی که بدست آمده ، تذهیب ها و نقاشی های مانوی در قرن دوم هجری است . مانی در تمام اسناد و مدارک اسلامی نقاش مشهوری معرفی شده ، آنچه مسلم است مکتب هنری مانی همان است که در تحقیقات جدید (( پارتین کویین )) نام نهاده شده است . نقاشی هایی که در غار((بازاکلیک)) کشف گردیده بسیار حائز اهمیت است . در این نقاشی ها درختی را به سه شاخه نشان می دهد ، خصوصیت های ظاهری این درخت با برگ های پهن گل های بزرگ و انگورهای درشتش یاد آور درخت مقدس است که در نقاشی های مانوی نشان داده شده است . اهمیت حرکت هنری که باظهور مانی پدیدی آمد و تاثیر آن در هنر آن زمان و دوران بعد چیزی نیست که بتوان در آن شبه نمود . برهمین اساس در کتاب ((آشنایی با مینیاتورهای ایران)) می خوانیم (( از نقاشی های مانوی کار دوره ساسانی کاملا روشن است مانویان ، ایرانی بودند و هنر ایشان در یک دوره شکوفایی به آسیای شرقی و مرکزی (تاحد کره و ژاپن ) نفوذ کرد ، هنر تصویری پارت ها و ساسانیان ، تنها به وسیله ی نقاشی و حجاری های روی سنگ و صخره و دیوار که عمدتا خارج از مرزهای سیاسی فعلی ایران قراردارد یافت شده است . )

هیچ نمونه کتابی از نقاشی ایرانی قبلاز قرون دوم و سوم هجری شناخته نشده و ماتنها قطعاتی ازکتب مانویان در (( تورفان )) در دست داریم . از این رو پیگیری تاریخ نقاشی کتابی ایران غیر ممکن است .

در مورد نقاشی دیواری عصر ساسانی می توان چنین گفت که قصر های ساسانی ابتدا با سنگ های حجاری شده مزین می گردیده است از روی منابع تاریخی اطلاع می یابیم که قصر ((تیسفون )) دارای نقاشی دیواری بوده است که صحنه ی (( تسخیر انطاکیه )) را نشان می داده است از تحقیقات باستان شناسی در ایوان کرخه برمی آید که کف ایوان ها با موزاییک منقوش شده و قطعاتی از این موزاییک ها ، در قصر (( بیشاپور )) بدست آمده است .

متجاوز از سی نقش برجسته متعلق به عهدسلطنت ساسانیان ـ بر صخره هایی غالبا در فارس ـ کشف شده است . نقوش اولیه ی عهد ساسانی مانند نقش برجسته ی فیروز آباد که در آن غلبه اردشیر بر اردوان پنجم نشان داده شده است ، دارای خشونت و عاری از جزئیات لطیف است اماکم کم اشکال دارای حجم می شوند و جزئیات مورد توجه قرار می گیرند .

مهمترین نقش برجسته های ساسانی یکی در (( نقش رستم )) و آن صحنه ای که اهورا مزدا حلقه ی نورانی نشانه ی سلطنت را به اردشیر اعطا

می کند است . شاه و اهورا مزدا، هردو سواره ، نقش شده اند و سم اسبهای آنان ، دشمنانشان یعنی اهریمن و اردوان پنجم را لگد کوب می کنند .هم چنین نقش برجسته ای در بیشاپور است که در آن (( غلبه شاپور بر والریانوس)) امپراتور روم نشان داده شده است .

هنر نقش برجسته ی ساسانی در زمان بهرام ا ول به اوج رسید ، صحنه ی اعطای منصب از طرف این شاه در بیشاپور عالی ترین اثر ساسانی و ایرانی است.

ازقرن چهارم میلادی این صنعت به علت ضعف طراحی به زوال گرایید از مطالعه نقوش ساسانی میتوان دریافت که وجود داستانهای حماسی در زبان پهلوی به عنوان الهام بخش هنرمندان ایرانی جایگاه ویژه ای دارد.تصویر عنقا، سمندر و مرغ فرعونی و مرغابی در اثار ساسانیان فراوان است.

عنقا، حیوانیست که سراژدها و دم طاووس دارد. موضوعات عمده نقش برجسته ها و حجاری وحتی نقاشیهای عهد ساسانی، شاه وتشریفات درباری وگاه شاه در برابر اهورامزدابوده است.در موزاییکها، بانوان درباری ورقاصه هاومجالس ضیافت نیز طرح می شده است.

نقوش برجسته ساسانی نقوش هخامنشی را مانند:آرامش،سکون ووقار حفظ کرده است-اماشبیه سازی،تجسم البسه ،طرح دقیق، نزدیکی به طبیعت،مشخصاتی است که هنر ساسانی را ممتاز می نماید ، شاه مانند عهد باستان بزرگتر از اطرافیان خود نقش می شده ، صف اشخاص جاهای خالی نقوش را پر کرده اند و افراد به طور گروهی نشان داده شده اند، رعایت قرینه در ترکیب بندی و سایر سجایای خاص ایرانی در نقوش ساسانی همه جا به چشم می خورد . در موزاییک های ساسانی صورت ها (( به جز چند مورد )) همه سه ربع رخ ( سه رخ ) نشان داده شده اند و ا ین امر تکاملی است نسبت به نیم رخ ها در هنر هخامنشی و نقطه ی مقابل هنرِ توام با خشونت اشکانی است و سرانجام نتیجه می گیرند که : نقوش برجسته ی ساسانی تقلیدی است از حجاری های رومی .

باید دانست که ا یرانیان ، قبل از به وجود آمدن امپراتوری روم در تخت جمشید علاقه ی خود را به ثبت وقایع تاریخی بر روی سنگ نشان داده اند .و نقوش برجسته ی ساسانی چیزی نیست غیر از ادامه حجاری های هخامنشی و اشکانی تاثیراتی که هنر ساسانی از هنر رومی گرفته ، منحصراست به جزئیات از قبیل : شبیه سازی و نزدیکی به طبیعت و توجه به نقش بانوان و رقاصه ها و رامشگران که در عهد هخامنشی سابقه نداشته است.

در این دوره ظروف نسبتا زیادی از بشقاب و جام و فنجان و گلدان ، از عهد ساسانی مانده است این ظروف که غالبا سیمین و گاهی زرین است ، منقوش به صحنه های شکار ـ رامشگران و کنیزکان ـ ضیافت ـ حیوانات افسانه ای ـ شاه برتخت سلطنت ـ اعطای منصب ـ گل ها و پرندگان بوده است .

از دیگر مکان هایی که از دوران ساسانی نقاشی هایی بدست آمده می توان به (( پنج کنت )) واقع در مشرق سمرقند ، نقاشی هایی از صحنه های تاریخ باستان ایران ،اشاره کرد. یکی از این صحنه ها ، صحنه ی سوگ سیاوش است. نقاش در این دوره سعی کرده از خطوط وسطوح پر تحرک حد اکثر استفاده را برای ایجاد هیجان در بیننده به کارگیرد.

در نقاشی دیواری (( دورا اروپوس )) که منسوب به زمام داری شاپور اول است چند سوار در حالت رزم وتاخت را شاهد هستیم .

نقاشی مربوط به نیمه اول قرن چهارم در شوش از زیر خاک بیرون آورده شده است ، روی این دیوار خشتی که اندودی از یک طبقه ی ضخیم کاهگل است با آبرنگ ، تصویر دو سوار شکارچی که تقریبا به اندازه دو برابر طبیعی هستند نقاشی شده است ، متن این نقاشی آبی رنگ است یکی از شکارچیان لباس بلند گلی رنگ پوشیده که بانخ های زرین بافته شده است و دارای نقش های لوزی شکل است و وضع آرنج سوار نشان می دهد که تیری را ازکمان رها می کند.

اسب ها به رنگ بلوطی و قرمز و آجری هستند . بین دو سوار ، انواع حیوانات دیده می شوند که می گریزند . و برخی از آنها مجروح و یا کشته شده اند. نقاش به وسیله ی یک گل و یک دایره که خطوطی به شکل شعاع بر روی آن رسم شده گویی خورشید را نشان داده است و پس از آنکه پیرامون طرح ها را با رنگ سیاه رنگ آمیزی کرده ، تاثیرات تزئینی رنگ های یکدست را عرضه نموده است .

در پایان باید گفت که تاثیر هنر ساسانی بر هنر بیزانس و از جانب دیگر بر هنر آسیای مرکزی غیر قابل انکار است . اما وارث حقیقی هنر وتمدن ساسانی ، تمدن و هنر اسلامی است .