مختصری درباره هنر اشکانی

پارتها(اشکانیان) شهرهاي بسيار کهن را مانند بابل و اروک در اختيار داشتند و نيز شهر آشور با اينکه از نقشه چندان منظمي برخوردر نبودند اما پارتها شهرهايي را بنياد گذاشتند که براساس نقشه دايره شکل بود که شهرهاي مرو تيسفون و الحضر داراي چنين پلاني بودند. از فضاي دايره وار مي توان آسانتر از چهار گوش دفاع کرد و نيز با رو کشيدن آن هم آسانتر است . اين شيوه شهرسازي تا زمان ساساني و اسلام ادامه يافت. معمولا شهرهاي پارتي داراي برج و بارو بودند باروهاي شهر مرو از خشت خام بود با برج ها و کنگره هاي قائم الزاويه و سوراخهايي براي تيراندازي .

در درون شهرهاي پارتي مهمترين ساختمان معمولا ارگ و پرستشگاهها بودند. برخي معتقدند هنر پارتي در حدود سال 250 ق.م پا به عرضه وجود نهاده اما بايد آغاز آنرا از ابتداي پادشاهي مهرداد دوم (سال 203 ق.م) دانست. بطوريکه عنوان گرديده معماري را بايد از اولين مکانهاي استقراري پارتها آغاز کرد. در اين بررسي ما به شرح جزئيات معماري بعضي از آنها مي پردازيم.

آثار معماري شهرنسا:آثار و بقايايي که از نسا در نزديکي شهر عشق در دوره پارتيان بدست آمده نشانگر اين امر است که اين شهر قديمي ترين محل سکونت پارتها بوده است. بسياري از بناهاي يادبود با پلان هاي جداگانه مشخص شده است.

((نسا)) يا ((پارتانيسا)) شهري است که روي يک تپه کوچک طبيعي ساخته شده است. اين ارگ (دژ) که براساس لوحي گلي که در آن پيدا شد مهرداد کرت نام داشت و توسط مهرداد اول ساخته شده است . ديوارهاي بستر آن 20 تا 25 متر ارتفاع و 5 متر ضخامت داشت و با استفاده از گل ساخته شده بود و نماي آن را با آجر پوشانده بودند . ورود به ارگ از طريق پاگردهايي که در پي ديوارهاي گرد شهر قرار داشت صورت مي گرفت.

بناهاي داخل ارگ شامل يک کاخ موسوم يه ((خانه مربع)) تعدادي معبد است. اتاق اصلي کاخ تالاري ستون دار به مساحت تقريبي 20 متر مربع بود. سقف آنرا با استفاده از تيرهاي بزرگ روي چهار ستون بزرگ چهار پر (شبدري) که در واقع اتاق آنرا به سه راهرو تقسيم کرده بود پوشانده شده بود بخش مرکزي توسط تيرهاي چوبي به صورت گنبدي کار شده که اين روش را مي توان اساسي براي گنبدهاي ابداعي دوره پارتي دانست. سطوح ديوارهاي اين بنا به رنگ قرمز و سفيد رنگ آميزي به طور افقي توسط موادي از ظروف کوچک سفالي و به طور عمودي با رديفهايي از نيم ستون که روي هر ديوار شش تا از آنها قرار داشت سرستونها به شيوه ستونهاي کورنتي تزئين شده بود که اين نشانگر نفوذ هنر هلنيسم به بخشهاي آسياي ميانه بوده است.

بخش اصلي يکي از معابد به شکل دايره و قطر آن 17 متر است اين بنا نيز مانند تالار بزرگ کاخ آي خانوم فاقد ستون بود. از نحوه مسقف نمودن آن اطلاعي نيست ولي به نظر مي رسد که از گنبد استفاده کرده باشند . اين معبد هم مانند کاخ ها داراي رنگ آميزي بود. ديوارها به رنگ سفيد با استفاده از نواري مرکب از سفالهاي نقش دار و بخش فوقاني نيم ستون تزئين شده بود . اين فضاي مدور بخش مرکزي يک مجموعه چهارگوش را که توسط يک دالان يا راهرو محاط شده بود تشکيل مي داد . در کنار اين معبد يک واحد مرکزي (معبد) چهار گوش ديگر با برج دالان دار قرار داشت . بخش اداري آي خانوم نيز داراي همين نقشه است و در تمام طول دوره حکومت پارتها و حتي ساسانيان ساختن چنين بناهاي ادامه داشت.

معماران پارتي درست فرمولهاي مختلف ساختماني را آزمايش کردند در خانه مربع به سبک متداول صحن ستوندار با اتاقهاي داراي ستونهاي بلند در چهار سمت بازگشتند وروديها نيز به همين اندازه حالت تجربي داشت و شامل وروديهاي ساده هشتي ها و مدخلهاي ستوندار مي شد تا اينکه ايوان را در قرن اول ميلادي ساخته اند. احتمالا در تکامل ايوان دوره پارتي دو مرحله وجود داشته است . مرحله نخست تنها يک تالار که داراي سه ديوار يا سقفي متشکل از تيرهاي چوبي متکي بر ستون يا ديوارهاي تالار ساخته مي شد . مرحله دوم ايجاد سقف آن با طاقهاي آهنگ آغاز کردند .

هيکاتوم پليس(صد دروازه): بقاياي آثار معماري پارتي که احتمالا آنها را به عنوان مقبره مورد استفاده قرار مي دادند در شهر دامغان يافت شده جان هانسمن اين محل را شهر گمشده سلوکي – پارتي صد دروازه که پارتها آن را در ربع آخر قرن سوم پيش از ميلاد به صورت يکي از تختگاههاي خود درآوردند مي داند . به علت موقعيت شهر دامغان احتمالا يک پايتخت کوهستاني بوده است. شايد پس از نسا پارتها در ادامه متصرفات خود اين مکان را انتخاب کرده باشند.

کاخ هترا : ويرانه هاي کاخ بزرگي که متعلق به قرن دوم ميلادي است استعداد هنري پارتي را مشخص مي سازد . نماي بنا داراي دو ايوان بزرگ است که از قطعات بزرگ سنگ ساخته شده است. اين ايوانهاي بزرگ با تاق هاي آهنگ بلند پوشيده شده و در طرفين آنها اتاقهاي کوچکتري قرار دارند که دو طبقه (اشکوبه) بوده اند. مهمترين قسمت بنا اتاق کوچک مربع شکلي است که مستقيما پشت ايوان جنوبي قرار گرفته است.

با احترام
سورن

جناب سورن درود بر شما

اگر این نوشتار را با تصویر همراه می کردید جالبتر می شد . از دیدگاه من مهرازی یکی از بارزترین نمادهای فرهنگ هر کشور است . من در آینده مهرازی باغ ایرانی را از دیگاه عرفان مهری بررسی خواهم کرد .

با سپاس از کوشش شما