فومن

شهر فومن شهر مجسمه های رنگین واقع در غرب گیلان،جاذبه ای از جاذبه های گردشگری این استان است.این لقب به علت وجود مجسمه های متنوع، متعدد و با رنگ هایی شاد است كه در نقاط مختلف شهر فومن نصب شده است.

هر كدام از این مجسمه ها نماد و سنبلی از فرهنگ و آداب و رسوم گذشته اهالی این شهر تاریخی و زیبا است.
مجسمه های چهار دختران، نمادی از تلاش زنان روستایی و كشاورز این سامان است كه هركدام در دستان خود چهار محصول و سوغات عمده فومن از جمله برنج، چای، كلوچه سنتی و توتون را به همراه دارند.چهار دختران، نشان از اشتغال مردم منطقه به كشاورزی، زراعت برنج و چای دارد.
مجسمه های شاد وخندان كودكان درمحوطه پارك كودك این شهرستان نشانگر، شادی و شادمانی مردم و وجود بازی های محلی و قدیمی در این منطقه هستند. در محوطه این پارك قدیمی در ۹۰۰متری مركز فومن كه تفرجگاه دلپذیری برای میهمانان و مسافران این شهراست، مجسمه های بزرگ و توخالی از میوه های گوناگون مانند سیب، هلو، انار و موز وجود دارد كه سایبانی مناسب برای آنان است.مجسمه شكاربانان، كه در ابتدای راه فومن به ماسوله با تفنگی در دست و مرغابی بر دوش دارد سمبل شكار حیوانات، در میان اهالی روستایی این مرز و بوم است كه چشم هر گردشگری را به خود جلب می كند.
بنا به كتاب «سرزمین فومنات»، نوشته «كیوان پندی» مجسمه های فومن، طی سال های ۱۳۵۴تا ۱۳۵۶در زمان «نصرت الله فرهی» شهردار وقت ساخته و نصب شده اند و بیشتر آنها در محدوده پارك شهر (كودك) فومن قرار دارند.كلوچه سنتی فومن كه از سوغات اصلی این شهرستان محسوب می شود به دلیل مرغوبیت و متمایز بودن با سایر كلوچه ها ذائقه بسیاری از مسافران و گردشگران را به خود جلب كرده است.
كلوچه فومن كه ماحصل سیر تحول «قند كلوچه» و «نان قندی» قدیم است، مواد اصلی آن را آرد، تخم مرغ، شكر، روغن حیوانی، دارچین، وانیل، جوز و مغز هل تشكیل می دهند.غیراز كلوچه سنتی فومن، نان روغنی و نان خشك این شهر وهمچنین حلوا كنجدی واگردك (اگرده) از شیرینی های محلی تاریخی ماسوله از دیگر سوغات معروف شهر زیبای فومن است.
ساكنان فومن را گیلك ها و تالش ها تشكیل می دهند و روستاهای كوهپایه ای واقع در غرب فومن عموما تالش و تالشی زبان هستند و فومن شهری است كه در میان مزارع و باغ های اطراف خود محصور شده است.

برنجكاری، كشت چای، توتون و پرورش كرم ابریشم از فعالیت های اصلی مردم فومن است.
فومن بر سر راه شهر تاریخی و زیبای ماسوله و همچنین قلعه رودخان دژ تاریخی گیلان قرار دارد و هم اینك توسعه راه های ارتباطی آسفالته فومن را به ماسوله، صومعه سرا- رشت - ماسال و دیگر شهرهای تالش وصل كرده است.فومن در ۲۵كیلومتری غرب رشت واقع شده و ساختمان های قدیمی با معماری سنتی هنوز در خیابان های این شهر مناظر زیبایی را ارایه می دهند.

قلعه رودخان، كه در ستیغ كوهی مرتفع بنا گردیده، قلعه مهم تاریخی است كه از دوره ساسانیان به یادگار مانده و مدت ها تختگاه و مركز حكمرانی حكام گیلان بوده است.این كوه در بخش علیای رودی به همین نام با مواهب جنگلی بسیار زیبا در ۱۶كیلومتری جنوب شرقی فومن واقع شده است.وجود جاذبه های گردشكری كم نظیر در شهر فومن این شهر را به یكی از مناطق دیدنی برای گردشگران تبدیل كرده است.

بن مایه :

تانمای گردشگری ایران

پيشينه تاريخي :

براساس منابع محلي ، گيلان در سالهاي نفوذ اسلام و قدرت يافتن حكمرانان محلي به دو بخش « بيه پيش » يا بخش شرقي گيلان و « بيه پس» يا بخش غربي گيلان تقسيم شد . مرز مشخص ميان آن دو رودخانه سفيد رود بوده است . بدين ترتيب ، فومن در اين دوران ، بعنوان مركز بخش بيه پس يا بخش غربي گيلان، دربرابر لاهيجان ، كه مركز بيه پيش يا بخش شرقي گيلان بود، شناخته مي شد . بنابراين بايد گفت : سالها حوزه فرمانروايي اميران فومني ، از كنار رودخانه سفيد رود تا سرزمين هاي مجاور بخش هاي خلخال و تارم بوده است .
فومن تا عهد صفويه پايتخت « بيه پس » و مقر فرمانروايي شهرياران اسحاقي بوده است . پس از درگذشت شاه عباس صفوي مبداء‌قيام عادلشاه شد و در سالهاي جنگ اول بين الملل 14-1918 و پس از آن يعني از سال 33-1340 ه . ق مركز قيام جنگليان شد اما از سال 1340 قمري از آرامش برخوردار شده است

دكتر ستوده در كتاب از آستارا تا استار آباد مي نويسد :
« فومن مركز بخشي به همين نام و پس از آن تا 980 قمري مركز تمام ناحيه بيه پس گيلان بوده است . در اين سال است كه جمشيد سلطان مركز حكومت خود را به رشت انتقال داده است ، قصر حاجي جمال هنوز در فومن برقرار است اين شخص در سال 1159 قمري جان التن(Elton ) را كشت . اين قصر محل اقامت بازماندگان او بوده است . حاجي محمد خان نيز در همين قصر زندگي مي كرد . در وايل سلطنت ناصر الدين شاه خود او و اطرافيانش را به رشت منتقل كردند . از آن وقت فومن اهميت خود را از كف داد و به نام ” قصبه ” خوانده شد و يكي از دهكده هاي مهم اين بخش به حساب آمد . »
عموماً فرمانروايي اميران اين سامان ، به خانواده « آل اسحاق » نسبت داده مي شود كه خود را از اخلاف خاندان هاي باستاني ايران مي شناختند و در يك فهرست طولاني سلسله نسبت خود را به اشكانيان مي رساندند.
مسلم است كه فومن يكي از نقاط تاريخي و قديمي گيلان بوده و بطوريكه در كتاب سالك الابصارفي ممالك الامصار ، چنين نوشته اند ، در ميان همه حكام قسمتهاي مختلف گيل ، حاكم فومن بايــد
اصيل و مؤمن باشد ، سلطان فومن داراي 1000 سرباز است و قسمت اعظم درآمد وي از راه تجارت تأمين ميشود ، ابريشم به فراواني بدست مي آيد و بين حكام فومن و لاهيجان درستي و اتحاد برقرار است و اين امر باعث شده كه بازرگانان به فعاليت بپردازند . بر روي سكه هايي كه در زمان فتح عليشاه ضرب شده از فومن به نام فومن المبارك ياد كرده اند و در تاريخ قديمي ، فومن را دارالاماره ناميده اند
فومن را در آثار تاريخي گيلان ، بعنوان « دارالملك تخت ، تختگاه » هم ياد كرده اند . طولاني ترين دوران تختگاهي و مركزيت فومن از اواخر دوران ساساني آغاز شد كه گيلانشاه و پس از او پسرش ، گيل گيلانشاه گابره ، فرمانرواي گيلان بودند بنابراين فومن شهري است كه حداقل از قرن چهاردهم ميلادي به بعد مهمترين شهر گيلان و مدتهاي زيادي در مقابل لاهيجان كه پايتخت بيه پيش بود ، پايتخت بيه پس محسوب مي شد . فقط در پايان قرن شانزدهم ميلادي جاي خود را به رشت داد و در حقيقت افول آن از قرن نوزدهم ميلادي يعني از زماني كه خانواده حاجي محمد خان براي سكونت به رشت نقل مكان كردند ، شروع شد . ولي در مناظر شهري فعلي اثري از اين گذشته پر افتخار باقي نمانده است به جز شايد در حالت فشرده و متراكم بازار آن . اين بازار مجموعه اي از ساختمانهاي آجري با بامهاي پوشيده از سفال است كه قديمي ترين آنها در اوايل قرن بيستم ميلادي و طبق يك نقشه چهار خانه ي شطرنجي ساخته شده اند . فرمانداري در قصر حكام سابق بين مسجد جامع و بازار قرار داشت . يك ميدان باشكوه در زمان رضا شاه پهلوي در جلو و انتهاي خيابان مستقيمي كه به رشت منتهي مي شود ، درست شده است رابينو مي نويسد :
« اين شهر سه شنبه بازاري دارد كه بناي دكانهاي آن آجري است و بام آنها سفالپوش مي باشد و در حدود شش سال است (حدود 1900 ميلادي ) كه سردار همايون شصت باب دكان در آن بنا كرده است . »
برخي از آثار تاريخي شهر فومن را مي توان به مدرسه و مسجد قديم (مسجد جامع) ، مناره اي كه تاريخ بنايش به زمان سلجوقيان مي رسد ، بقعه پير جلودار ، قلعه كل ، و ... اشاره نمود . البته قلعه رودخان در آثار تاريخي اين شهر جاي ويژه اي دارد چرا كه اين محدوده مدتها تخت سلطنت و مركز حكمراني حكام گيلان بيه پس بوده است .

وجه تسميه :

فومن را در فارسي به ضم اول fuman و در گيلكي به فتح اول foman مي خوانند . در برخي از يادداشتهاي مربوط به ترجمه احوال نامداران گيلان از جمله شيخ علي فومني ، اين نام با «پ» مفتوح آغاز مي شود : پومن به فتح اول poman كه تركيبي است از دو واژه «پو po » و «من man ».
اگر نام فومن را تركيبي از دو واژه « پو ، من يا فو ، من » بدانيم ، نامي خواهد بود مركب از« پوش»به معني پناه دادن يا پناه در اوستا و « من » به معني انديشيدن ، شناختن ، به يـــاد آوردن و درياقتـن است . و معني كلمه مركب از فومن به معني (پناه منش ، پناه انديشه ، پناه شناخت ) يا (پناه بخش انديشه ـ دريافت ـ پندار ) و يا جايي كه مأمني براي انديشيدن ، دريافتن و پنداشتن و عرضه داشتن است .
البته در گاتهاي اوستا «پئو» يا «فو» به معني فوا ، پيش ، در آ‎غاز و نخست نيز آمده است .

- قوميت ـ زبان ـ مذهب ـ آداب و رسوم :

قوميت مردم فومن ـ همچون قوميت اهالي جلگه اي شهرستان ـ گيلك است و با زبان گيلكي لهجه غرب گيلان (بيه پس) و گويش فومني سخن مي گويند . البته در اين شهر نيز مانند ساير شهر ها ، برخي به زبان فارسي (بويژه در مدارس و ادارات ) و همچنين تالشي و تركي (اغلب مهاجران وارد شده به شهر ) سخن مي رانند ولي زبان محاوره اي رايج بين عموم مردم همان گيلكي با گويش فومني است .

دين مردم شهر فومن اسلام و مذهب شايع در آن شيعه جعفري اثنا عشري است . (بر اساس آمار سال 1375 حدود 99 درصد مردم شهر فومن مسلمانند ).
در فومن به علت قدمت شهر و منطقه ، امام زاده و مزار پير و صحابه رسول هاشمي (ص) بسيار است كه زيارتگاه مردم منطقه و حتي خارج از شهرستان مي باشد . علاوه بر آن در تكيه و اكثر مساجد و بقاع متبركه شهر خصوصاً در اعياد و ماههاي محرم و صفر محل زيارت مردم مسلمان و با ايمان فومن بوده و مراسم سوگواري امام حسين (ع) با شكوه و جلال خاصي كه مختص استان گيلان است برگزار شده و دسته هاي عزاداري به هر سو روان مي شوند . (شب عربان ـ شب سوم عاشوراي حسيني ـ در منطقه شهره عام است )
در اعياد ملي ـ مذهبي هم بويژه در سالروز ميلاد صاحب الزمان (عج) مردم شهر فومن با چراغاني و گلكاري و تزئينات خيابان هـا ، ميادين و پياده روها و كـوچه هـا و پخش شيريني و نقل به شــادي و سرور مي پردازند و اكثر مراسم هاي عقد و عروسي نيز منطبق بر چنين اعيادي است . شهر فومن مانند ساير نقاط و شهرهاي استان گيلان ، مراسم خواستگاري با ارسال پيام و با اعزام دوستان مشترك و يا آشنايان مورد قبول دو خانواده عروس و داماد و اطمينان از قبول پيوند از سوي خانواده عروس ، اقدام به خواستگاري رسمي شروع شده و در مراسم خواستگاري معمولاً بزرگان دو خانواده حضور يافته و شرايط تعيين و موافقت رسمي عقد اخذ و صورت برداري مهريه و شير بها و لوازم و تاريخ عقد و عروسي معين مي شود .
مراسم عزاري وفات يافته گان همچون ساير نقاط با مراسم دفن ميت و سوم ، هفتم ، چهلم و سال ، همراه با هزينه هاي شام و نهار برگزار گرديده و معمولاً مراسم سوم و هفتم و سال در مساجد و تكايا برگزار مي شود .

زمين شناسي :

ايران ميان سكوي اروپا ـ سيبري (درشمال) و سكوي دلتايي جنوب قرار گرفته است . وضع چين خوردگيهاي ايران را مي توان محصول فشارهاي ايروژنتيك با جهت تقريبي شمال غربي و جنوب غربي دانست كه در مراحل مختلف كوه زايي رشته كوههايي با محور تقريبي شمال غربي و جنوب شرقي ايجاد شده است .
اين چين خوردگيها كاملاً جدي و زمينهاي آن اغلب در دوران سوم از زير آب خارج شده كه مقارن با چين خوردگيهاي قبل از ميوسن و ادوار قديمي تر نيز شكستگي يافته و بتدريج بلندتر شده اند كه همراه با فعاليت آتشفشاني بوده است . نحوه چين خوردگي به گونه اي است كه فلات داخلي ايران خشك و آبهاي جاري از اطراف آن خارج مي شوند .
در دوران چهارم زمين شناسي (در حدود يك ميليون سال پيش) برابر عقب نشيني دريا، سواحل درياي خزر و گيلان بوجود آمده ، علاوه بر عقب نشيني ، بتدريج رسوبات رودخانه سفيد رود نيز در تشكيل دلتاي خود مؤثر بوده است .
منطقه فومن از نظر زمين شناسي مربوط به دوران چهارم مي باشد كه منطقه اي با آبرفتهاي جديد و مسن محسوب مي شود و در قسمتهاي جنوب و جنوب شرقي و غربي آن مناطقي با خصوصيات ژوراسيك
يعني سنگهاي آهكي و شيست و كرتاسه سنگهاي آهكي آتشفشاني بيروني وتوف و شكل دگرگوني ما بعد كامبرين و پالئوژن ، عمدتاً آتشفشاني و ترياس يا كوارتزيت و همچنين توده هاي گرانيتي نفوذي ماقبل سوم مشاهده مي شود و همچنين زمينهاي بر روي هم قرار گرفته و گسلهاي اصلي پوشيده نيز قابل توجه و مشاهده است.

- توپوگرافي

جلگه وسيع گيلان كه از شفارود (رضوانشهر) تا شرق كلاچاي ادامه پيدا مي كند ، پهن ترين نقطه آن در امتداد انزلي ـ صومعه سرا ـ فومن به بيش از 40 كيلومتر مي رسد . شيب آن بسيار ملايم و گاه به كمتر از 1 درصد مي رسد . در كليت هر چه از سمت دريا به كوهستان پيش مي رويم شيب زمين افزايش يافته و در نواحي كوهستاني عملاً مشكلات زيادي در راه دخل و تصرف انساني بوجود مي آورد .
شهر فومن در قسمت بلند دشت فومنات واقع شده كه از مناطق كوهستاني شهرستان فاصله اندكي دارد. شيب طبيعي اين شهر از جنوب غربي به شمال شرقي است و بر اساس نقشه هاي موجود شيب عمومي شهر فومن كمتر از 1 درصد مي باشد . ابتداي دشتي كه شهر فومن در آن بنا شده ، در حوالي منحني ميزان صفر مي باشد . منحني ميزان 20+ متر هم از شمال شهر عبور مي كند .

آب و هوا :

شهر فومن مشابه وضع عمومي استان گيلان و شهرستان فومن ، داراي اقليم معتدل و مرطوب است . بر اساس روش دومارتن هم ضريب بدست آمده از فرمول طبقه بندي اقليمي شهر فومن جزء‌طبقه خيلي مرطوب تعيين گرديده است . ميانگين دماي سالانه آن 7/15 درجه سانتيگراد ، كه حداكثر مطلق درجه حـرارت 5/34 درجه و حـداقل مطلق 1- درجه بوده و ميزان بارندگي سـالانه 1275 ميليمتر مي باشد . ميزان رطوبت نسبي اين شهر 90 درصد است و در هيچ زماني كمتر از 70 درصد نمي رسد . به علت زياد ابري بودن هوا و كثرت بارندگي متوسط ساعات تابش خورشيد ونيز شدت
آن در مقايسه با نقاط هم عرض بسيار كم بوده بنحوي كه حدود روزهاي آفتابي يك سوم كل روزهاي سال است . بر اساس اطلاعات هواشناسي مندرج در آمار نامه هاي سازمان برنامه و بودجه تعداد روزهاي يخبندان ايـن شهر 11 روز در سـال مي باشد كـه بيشترين ايـام يخبندان در چهار مــاه آخـر سـال ديـده مي شود .

شهر فومن با داشتن رطوبت زياد از گرماي متوسط و جريان هواي مطلوبي برخوردار بوده و بادهاي اين منطقه از جهات مختلف جريان دارد كه شديدترين آنها باد گرم زمستان مي باشد كه از غرب مي وزد و اغلب سبب خسارات شديد و باعث آتش سوزي ، مخصوصاً در مناطق جنگلي مي شود . اما در كل به غير از باد گرم زمستان ، بادهاي شديد و حتي متوسط در اين منطقه نادرند . در فصل بهار و پائيز وزش باد از جـانب دريـا بوده كـه مـوجب افزايش تـراكـم بخـار در دامنه ارتفـاعـات غـربي و بـاعث ريزش بـاران مي گردد.

- رود

حوزه ي آبخيز رود گازروبار در ارتفاعات پائين و مياني اراضي جنوبي شرقي فومن است . بستر گازروبار در ناحيه شهري فومن به علت توسعه شهري قابل تشخيص نيست . ولي در خروج از فومن دوباره شكل مي گيرد. قبلاً در ناحيه ي پائين روستاي جمعه بازار وارد رودخانه شاخزر مي گرديد . در طرح آبياري سفيدرود فومنات مسير آن به پشت سد انحرافي شاخزر برگردانده شد. از سال 1365 اين رود در محل (گربه كوچه ) اندازه گيري مي شود . در گربه كوچه حجم متوسط آب جاري شده سالانه در آن ، نزديك 61 ميليون متر مكعب است .

- خاك

وضعيت خـاك اين شهر ، همـاهنگ مـوقعيت طبيعي (جلگه اي ) ، بـا خاكهاي جلـگه اي شناخته مي شود كه داراي عمق نسبتاً زيادي مي باشد . اين گروه خاك كه معمولاً از رسوبات رودخانه بوجود آمده داراي پستي و بلندي اندكي بوده و به علت دارا بودن مواد آلي و سابقه ي جنگلي منطقه وريزش سالها برگهاي درخت به رنگ قهوه اي متمايل به سياه و خاكستري بوده و بهترين محل براي كشت انواع گياهان متداول منطقه و خصوصاً برنج است .

- پوشش گياهي

پوشش گياهي در برگيرنده گونه هاي مختلف گياهي است كه به صور گوناگون و مقياسهاي متفاوت ديده مي شود . پوشش گياهي ممكن است بصورت جنگل ، مرتع ( درخت ، درختچه و بوته ) در خارج شهر و در مقياسي محدود و اغلب مصنوعي در داخل شهرها وجود داشته باشد . امروزه به خاطر توسعه شهر نشيني و بزرگ شدن و متراكم شدن شهرها مسأله ي ايجاد فضاي سبز در درون شهرها از اهميت ويژه اي برخوردار است . با توجه تنوع اقليمي و شرايط توپوگرافي ، شاهد تنوع رويش در آن هستيم . پوشش گياهي شهر فومن شامل چايكاري در بيشتر قسمتهاي برنجكاري و در قطعات كوچك صيفي كاري و باغها و درختان توت است كه رابطه ي انسان بامحيط جغرافيايي به شكل بسيار زيادي به يكديگر وابسته گرديده است . همچنين درختان تنومند چنار از نوع پوش گياهي رايج در اين شهر است كه شهره عــام بوده و جلوه اي خاص به شهر و خيابانهاي آن داده است و به شكل نماد و سنبلي از تفكرات فرهنگي و اجتماعي مردم اين خطه در آمده است .