گبه نمادی از عشق و شیدایی، آزادگی

گبه، نوعی فرش از جنس قالی است كه معمولا در قطع قالیچه توسط عشایر و ایلات لر و قشقایی بافته می شود و دارای پرزهای بلند است. در بافت گبه از تعداد پود بیشتری استفاده می شود كه این كار در نرمی گبه تاثیر فراوان دارد. تعداد پود برخی از گبه ها گاهی از سه تا هشت پود در هر رج و بلندی پرزها گاهی تا یك سانتی متر هم می رسد.
گبه در اندازه های مختلفی بافته می شود كه عبارتند از: 1_ گبه در اندازه قالیچه 2_ گبه در اندازه قالی 3_ گبه پتویی

1_ گبه در اندازه قالیچه: با پرز و خواب بلند و تعداد پود در هر رج به هشت هم می رسد.

2_ گبه در اندازه قالی: هر گاه شمار رشته های پود در هر رج از سه تجاوز نكند این دستباف را قالی گبه گویند.

3- گبه پتویی: این نوع گبه به دلیل پود فراوان نرمتر و خواب بلند پرز و پودهای اضافه از ظرفیت بیشتری برخوردار است.

وسایل و ابزار مورد نیاز گبه عبارت است از: مهم ترین و اصلی ترین وسیله كه دار می باشد. دار گبه در اندازه های مختلف كه به صورت افقی و در سطح زمین قرار می گیرد. اغلب از جنس چوب یا فلز می باشد و شامل شانه، چاقو و قیچی می باشد.
بیشتر بافندگان عشایری بر روی زمین و بر روی دارهای افقی عمل بافتن را بدون نقشه انجام می دهند و برای شروع كار معمولا قالیچه دیگری را كه به آن (دستور) می گویند به كار می برند و در حین بافت انتخاب رنگ ها و تركیب بندی رنگ ها را انجام می دهند و همین امر سبب می شود گبه ای متفاوت با نمونه قبلی به وجود آید.

برای تار گبه از نخ پنبه ای یا نخ پنبه ای مخلوط با موی بز استفاده می شود و برای پود آن از پشم گوسفند استفاده می شود مرغوب ترین پشم جهت بافت انواع قالی و گبه، پشم فارس می باشد.

هنرمند خالق گبه با صورت هایی برخاسته از روایت و داستان و مضامین طبیعی و بیان حالات روحی در واقع دنیا را از دریچه دید خود در نقش گبه به عرصه ظهور می رساند. طرح ها و نقوش گبه از افكار ساده و روان منشا می گیرد و نقوش خودجوشی با سادگی و بیانی زلال و شفاف بر عرصه بافت شكل می گیرند بافنده با خط تصویر، طبیعت، عشق و شیدایی، آزادگی و آزاد زیستن را نقش می كند.
بافندگان گبه به سبب آزادی از قید و بند در نقش پردازی حتی از بافندگان قالی هم دستشان بازتر است. طرح ها و نقش های گبه تماما ذهنی بوده و بیشتر طرح های هندسی را در بر می گیرد.
در زمینه ساده آن یك ترنج بزرگ یا چند لوزی كوچك در روی امتدادهای طولی دیده می شود و گاه در متن خالی وسط گبه، نقش درخت یا نقش چهار فصل یا نقش شیر بافته می شود. این نقش ها و صورت ها با رنگ های متفاوت بر گبه های عشایری جلوه خاصی به گبه می دهد. بافندگان گبه در این نقش ها احساسات و تخیلات خود را آزادانه بیان می كنند.

توجه به نقش شیر در گبه های شیری:

این حیوان پر قدرت و شجاع از دیرباز هماورد شاهان بوده و همچنین وجود نقش شیر در بناها و ظروف و منسوجات كه از جمله نمونه های بارز آن را می توان در نقوش تخت جمشید و ظروف ساسانی و در قالی های شكارگاه، همه جا شیر را در جدال با دلاوران می بینیم.
در فرهنگ ایرانیان شیر سمبل شوكت و جلال و قدرت و عظمت بوده است. نقش شیر در نزد لرها و تركان قشقایی متداول بوده است.

رنگ آمیزی گبه ها زیبا و بی نظیر است. رنگ آمیزی اكثر آنها به استثنای معدودی از آنها تماما طبیعی و گیاهی است. رنگرزی سنتی و بهره گیری از رنگ های گیاهی اعتبار ویژه ای به صنایع دستی عشایر می بخشد همچنین نوعی گبه بافته می شود كه خودرنگ می باشد یعنی بر روی مواد اولیه ای كه در تولید این محصول استفاده می شود هیچ نوع عمل رنگرزی انجام نمی شود. پشم‌ آن اصطلاحا خودرنگ است یعنی مستقیما از دام چیده شده و به عبارت دیگر دستچین است. این نوع گبه در رنگ های طبیعی پشم گوسفند (سفید، سیاه، خاكستری و بژ) بافته می شود. به همین سبب در برابر شستشو و نور آفتاب مقاومت بیشتری دارد حتی می توان گفت مقاومت رنگ آن از قالی هم بیشتر است زیرا مواد تشكیل دهنده رنگ ها كاملا طبیعی است.

مراكز بافت گبه:

گبه بافی در اكثر مناطق روستایی و عشایری مرسوم بوده و مركز اصلی بافت آن در مركز كشور و جنوب می باشد. از جمله مراكز مهم بافت گبه می توان از دو گنبدان، باشت، آرو در شهرستان گچساران، تل گر، چشمه بلقیس، ده شیخ و چرام در شهرستان كهكیلویه از سراب تا ده علیا و ده سفلی و موردراز علیا و سفلی در شهرستان بویر احمد، برازجان و حوزه های روستایی شول و ده كهنه از استان بوشهر نام برد.
استان فارس از گذشته بسیار دور یكی از مهم ترین و بزرگ ترین مراكز ایل نشینی به شمار می رفت. ایلات قشقایی، خمسه، ممسنی و بختیاری به بافت گبه اشتغال داشتند و بهترین گبه ها كار تركان قشقایی فارس می باشد كه در خارج از كشور از اعتبار خاصی برخوردار است.

سرزمین فارس و ایل قشقایی:

سرزمین فارس یكی از بخش هایی است كه محل زندگی عشایر می باشد و بیش از دو سوم از سرزمین فارس محل زندگی عشایر و ایلات مختلفی است كه در طول سالیان دراز در این منطقه گرد هم جمع شده اند. از ایلات مهم مسكون در فارس: ایلات قشقایی، خمسه، ممسنی و بختیاری می باشند كه در نقاط كوهستانی پراكنده شده اند.
ایل قشقایی از دست بافته های بسیار مشهوری برخوردار می باشد كه مورد تحسین جهانی واقع شده است، قالیچه های ایل قشقایی تركی بافت می باشند، نقش آنها تكرار اشكال شكسته و ساده هندسی می باشد. اكثر قالیچه های ایلات فارس از شفافیت رنگی خاصی برخوردار است، تار و پودهای گبه های قشقایی تماما از پشم می باشد و پشم های مورد استفاده گبه ها در فارس تهیه می شوند. پشم فارس یكی از مرغوب ترین پشم ها جهت بافت قالی و گبه می باشد.

گبه قشقایی:

دست بافته های كوچ نشینان قشقایی باغ های بافته ای را می ماند كه در نهایت ظرافت و دقت زبان باز می كنند و از طریق نمایش نقش ها تاریخ قومی و قدمت فرهنگی و قلمرو ذوق این كوچندگان را بازگو می نمایند.
هر یك از بافته های عشایری دارای نشانه قومی و تاریخی است به همین دلیل بافته های بلوچ و تركمن افشار و قشقایی به آسانی از هم ساخته می شوند. طرح های گل و گیاه و نقش مایه های حیوانی و نقش های مربوط به ستارگان در دست بافته های عشایری لر و بختیاری مكرر به چشم می خورد. (گبه قشقایی سه ویژگی بارز دارد، شیر رام شده (دست آموز) و قلاده بر گردن كه اغلب به سگ شباهت دارد. ستاره هشت پر كه نشانه و جانشین خورشید است، نقش مایه باستانی مرغ و درخت كه به شیوه ای دلپذیر بافته شده است.)

گـَبه یا قالیچه خِرسک فرشی از جنس قالی است که معمولاً در اندازه کوچک توسط عشایر لر و قشقایی بافته می‌شود.
گبه پرزهای بلند دارد و در بافت آن شمار پود بیشتری به کار می‎رود که تاثیر چشمگیری بر نرمی گبه می‎گذارد. تعداد پود برخی از گبه‌ها گاهی از سه تا هشت پود در هر رج و بلندی پرزها گاهی تا یک سانتی متر هم می‌رسد.
گبه بافی در استان بوشهر:
شاخص ترین محصول صنایع دستی استان بوشهر نوعی فرش بنام گبه است .در استان بوشهر بافندگان به دو قشر تقسیم می‌شوند . یک عده بافندگانی هستند که مواد اولیه را به سرمایه خوشان تهیه می‌کنند و می فروشند که از وضعیت اقتصادی خوبی برخوردارند . قشر دیگر به صورت دستمزدی کار می‌کنند و مواد اولیه را از سایر منابع تحویل می‌گیرند .

سابقه تاریخی:
در هر جاکه دام وجود داشته است ، انسان به کاربرد پشم گوسفند پی برده و بعدها بافت گبه و گلیم درهمان مناطق معمول شده است ، روستای شول قدمت دیرینه در گبه بافی دارد. بعد از آن سرمک ، رود فاریاب ، ده کهنه و غیره.

نقوش و رنگهای گبه در استان بوشهر:
در این منطقه طرح ها بیشتر الهام گرفته از طبیعت است که در محل زندگی آنان وجود دارد ، مانند نقش بز ، پرنده و درخت که در قالی و گبه‌ها دیده می‌شود . ممکن است به صورت طرح بندی باشد ، یعنی یک قطعه از طرح در سر تا سر فرش چه در طول چه در عرض تکرار شده باشد . طرح هندسی هم در بافته‌ها یشان دیده می‌شود گبه‌های این مناطق صادراتی هستند و برای کشورهای اروپایی سفارش می‌گیرند . گبــه‌های امروزی با استفاده از طـرح ها و نقش های که به بافندگان داده می‌شود آماده می‌شود و طرح ها اصالت دیرین را ندارند . در گذشته همه گبه‌ها به رنگ خود پشم بافته می‌شد و رنگ دیگری نداشت .

نقشهای گبه در روستای شول:
نقش دو لوزی سماور
نقش وسط چنگ
ماه و آفتاب
نقش حسین خانی
نقش کنگره‌ای
چنگ
قلیونی (محل اتصال دو لوزی را قلیونی می‌گویند)
نقش چنار
بغل خوسی
نقش ساده شده حیوان مانند نقش آهو که به آن شکال می‌گویند .

نقش های موجود در روستای کلمه:
ناظم
گل حاشیه و چهار شاخه
سراب
نقش بلبل
نقش تجریهٔ حیوان
نقش کبک روی کوه
نقوش شطرنجی

میراث و دارایی روستاییان و صحرانشینان در وسایل اولیه و مختصر زندگی، آداب و رسوم و خرافاتشان محدود می شود. این آداب و خرافات طی قرنها بی تغییر مانده و با ورود دین این نوع رسومات با ادیان تلفیق شده و در خدمت دین درآمده اند. سكونت دائمی این مردم در روستاها و تبدیل شیوه ی زندگیشان از حالت كوچ نشینی به یكجا نشینی و كشاورزی در كنار دامداری، ناچار شیوه ی قبیله ای كوچ نشینی را به فرهنگ بومی ثابت روستایی تبدیل كرده است. این تغییرات ،تحولاتی را نیز به دنبال داشته كه بازتاب عمیقی بر شیوه ی زندگی و آداب رسوم این مردمان داشته است.
طی نسلها این شیوه های اعتقادی كه نگاره های گلیم نیز بخشی از آن است، از مادران به دختران و بعد از گذشت زمان روایاتی به این داستانها و خرافات اضافه شده است. به مرور آرزوها و خواسته های روستانشینان تغییر كرد و انباشت سرمایه از طریق مالكیت زمین و كالا بر نیاز به خوشبختی و سعادت روستاییان افزود.
در این شرایط است كه گلیم به عنوان ابزار انتقال فكر نمادها و نگاره های طلسم گونه را بر زمینه خود پذیرفت و به این طریق آرزو و امیال بافندگان بر ما ظاهر گشت. این اشكال را می توان در گلیمهای بربرهای مراكش، آناتولی، قشقایی، شاهسون و بلوچ مشاهده كرد.این نگاره ها را در بخشهای نگاره های تولد، زندگی، محافظت از زندگی و زندگی پس از مرگ تقسیم بندی كرد.:

نگاره های تولد:
▪ رب النوع مادر: این نماد پیكره ای شبیه به انسان دارد كه فرزندی در شكم دارد.

▪ شاخ قوچ: شاخهای قوچ دارای نیروی مظهر مردانگی، باروری نرینه و قدرت و شهامت می باشند. زن هنگام بافتن این نگاره امید و آرزو را همراه با نقش می بافد تا همسرش با قدرتش بر اتفاقات زمان فائق آید. ▪ بركت: این نگاره با در هم آمیختن نگاره های فوق پدید می آید كه مظهر باروری است. (محصولات و میوه های چند دانه ای نیز همین معنا را می دهند)
▪ انسان: هیبت انسانی به معنایی بزرگداشت از دست رفتگان و یا انتظار برای تولد نوزاد می باشد.

نگاره های زندگی:
▪ شانه، گل سر و گوشواره: نشانگر تمایل بافنده به ازدواج است. (شانه و گل سر از زینت آلات عروس و گوشواره هدیه ی عروسی است.
▪ پابند حیوان: به معنای پیوند خانوادگی و امتداد این پیوند می باشد.
▪ صندوق: نشانه ی جهاز عروس است كه شب عروسی برای وی می برند. (دختران در روستاها از سنین كودكی به یادگیری دست بافته ها مشغول می شوند)
▪ ستاره: نشانه ی شادمانی است. (گلیمهای آناتولی دارای ستاره ی هشت پر می باشند)

نگاره های محافظت از زندگی:

▪ آب جاری: این نگاره مظهر زندگی است.
▪ دست، انگشت و شانه: نشانگر دست حضرت فاطمه (س) و مصون داشتن خانواده و نوزاد از بلا می باشد.
▪ چشم زخم: از آن جایی كه چشم انسان می تواند نشانه ی نیت بد باشد، بنابراین بهترین راه پیشگیری نیز همان است. نقوش ترسیم شده از چشم تأثیرات چشم زخم را خنثی می كند. همانطوری كه می دانید متداول ترین نوع طلسم خرمهره می باشد اما در بعضی مناطق به استفاده از فلزاتی مانند: طلا، نقره و حتی صدف و سیر نیز اعتقاد دارند.

تعویذ: طلسم نوشته شده ای است كه در جلدهای مثلثی نگاه می دارند و دارای قدرت مذهبی اسرار آمیزی است.

▪ نظر قربانی: به صورت آویزهای دیواری ساخته می شود كه معمولاً از جنس نمدی است و با پارچه ای پوشانده شده كه گه گاه بر روی آن سكه، صدف، آینه و دكمه می دوزند.

▪ چلیپا: نگاره ای بسیار كهن كه قدمت آن به دوران پیش از مسیحیت بر می گردد. این نگاره برای ایمنی به كار می رود و تركیب صلیبی آن از نیروی چشم زخم می كاهد.

▪ قلاب: برای ایمنی در مقابل چشم زخم به كار برده می شود.
▪ مار: نماد باروری، تحرك و شادمانی است.
▪ عقرب: بافنده با این نگاره خود را در مقابل آسیب این موجود محافظت می كند.
▪ اژدها: نگهبان اسرار كهكشان و نگهدارنده ی درخت زندگی است.
▪ دهان یا جای پای گرگ: حیوانات وحشی برای دامداران همیشه خطرناك بوده اند. این نگاره برای حفاظت در مقابل جانوران وحشی ترسیم شده است.

نگاره های زندگی پس از مرگ:
▪ پرنده: پرواز دسته جمعی پرندگان به نشانه ی رفتن روحی به بهشت است و كركس نماد مرگ و نشانه ی روح مردگان است. این پرنده (كركس) نشانه پرنده ی بیگانه است كه این چنین تعبیری دارد اما به طور كل پرنده نشانه ی عشق، بشارت، شادمانی و كوچ به بهشت می باشد.

▪ درخت زندگی: نماد فنا ناپذیریست. با این نقش انسان امید به زندگی پس از مرگ را در خود تجدید می كند. ادیانی كه خدای واحد دارند اغلب از این نماد استفاده می كنند. در بعضی از دست بافته های گلیمی سوای نمادها و نگاره ها پیامهایی به صورت اعداد و الفبا نیز مشاهده می شود. اینها گاهی به صورت نوشته هایی می باشد كه نام بافنده یا كسی كه گلیم برای او باته شده را در بر دارد. گاهی نیز در سجاده ها به صورت پیام مذهبی دیده می شود، مانند: ا... اكبر و یا لا اله الی ا... (در قفقاز حروف روسی و در آناتولی حروف لاتین به كار برده می شود)
به طور كل این نگاره ها و بررسی ها نگاه تازه ی ما را به روی روند از بین رفتن نقشهای گذشتگان و نوع تفكر آنان می گشاید. اگر سرعت تحقیقات و دلسوزی برای بازیافت نقوش كهن به نسبت تكنولوژی و روند رو به رشد جذابیتهای شهری به نسبت روستایی كوتاه باشد، چیزی جز نادانی نسبت به گذشته برایمان نخواهد ماند. چرا كه كسانی گذشته ی خود را نمی دانند، چشم انداز آینده را نیز از دست میدهند.

منبع:

محقق: یکتا اصغر زاده
مدیر گروه صنایع دستی مرکز آموزش کوتاه مدت جهاد دانشگاهی واحد هنر