معماری سردرخانه های سنندج

معماری سر درخانه ها :
یکی از فضاهای مهم در معماری بناهای سنندج که از اهمیت ویژه ای برخوردار است، سردرسازی بناهای این شهر است. تعدد و کثرت سردرهای زیبا در سنندج موجب پیدایش معماری ویژه با تفاوت ها و تمایزهای گوناگون شده است.
هنر سردرسازی در سنندج بستگی به وضعیت طبقاتی صاحبان آنها داشته و دارد. به عنوان مثال سردر خانه یک خانواده اعیان با سردر منزل یک پیشه ور تفاوت داشت؛ اما یک نکته در آن مشترک است، و آن حفظ اصول هنری و رعایت شئون معماری است.
با توجه به این اشاره موجز می توان هنر سردر سازی را با توجه به میزان سرمایه گذاری به دو نوع تقسیم کرد:

سردر ورودی منازل اعیانی:
سردرهای منازل اعیانی عموماً دارای یک هشتی ، یا به صورت نیم دایره بود که در اطراف مدخل ورودی، حجره هایی با سکوهای وسیع اما کم عرض برای نشستن مراجعین منزل یا فرزندان صاحب خانه پدید می آورد. پس از آن، هشتی و دالانی مسقف قرار داشت.سر در ورودی منازل طبقه متوسط: سردر سازی طبقه متوسط، چون پیشه وران، تجار، کاسب ها و... نیز به تبع اصول معماری سنتی ، عموماً به صورت هشتی و دهلیز و فضاهای باز و گاه بسته و طبعاً در ابعاد و اندازه های کوچک تر بود. در منازل طبقات اجتماعی پایین تر، عناصر خواجه نشین یعنی سکوهای داخلی و خارجی حذف می شد. مهم ترین نکته ای که در سردرهای قدیمی منازل شهر سنندج به چشم می خورد، هنر آجر تراشی و نماسازی تزیینی این فضاها است که در سردر منازل اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی به اوج رسید. خلاقیت طرح و نقش های متنوع و هماهنگ و ترکیب عناصر تزیینی، ویژگی منحصر به فرد این سردرها است. قوس های مورد استفاده عموماً از نوع نیم دایره و ابرویی بود و از طرح های هندسی و اسلیمی و گل و بته ، به عنوان طرح های تزیینی استفاده می شد. از ستون نماها نیز به نحو بسیار ماهرانه بهره گرفته می شد.
از سردرهای قدیمی می توان به سردر نیم هشتی عمارت مشیر دیوان، سردر منزل شجاع لشکر، سردر منزل محمد باقر غیاثی و سردر منزل ملا لطف الله شیخ الاسلام که به دوره قاجار تعلق دارند، اشاره کرد.
سردرهای جدیدتر ولی از نوع عالی نیز در این میان از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند از جمله : سردر عمارت آصف که به صورت نیم هشتی است ، اما اتصال خطوط و حرکت نرم آن حکایت از نوعی معماری ایرانی دارد.
از دیگر سردرهای زیبا و حائز اهمیت شهر سنندج می توان بهسردر منزل فهیم که تنها عنصر باقی مانده از این منزل است،سردر منزل فرید الملک جواهری، سردر منزل خان خانان، سردر منزل اشرف نظام (از این منزل نیز تنها سردر آن باقی مانده است) اشاره کرد.

عمارت خسروآباد
عمارت خسروآباد در بلوار شبلی ( خسرو آباد سابق) شهر سنندج قرار دارد. تاریخ بنای اولیه عمارت و باغ به طور دقیق مشخص نیست، ولی پاره ای از منابع تاریخی، زمان ساخت اولیه آن را به زمان " خسروخان اول اردلان" و هم زمان با حکومت کریم خان زند نسبت می دهند.
در سال 1223هـ.ق " امان اله خان اردلان" حکمران مقتدرکردستان، برای فرزندنش خسرو خان ناکام بخش های دیگری از جمله عمارت سر در را به این بنا اضافه نمود.
مجموعه عمارت و باغ خسروآباد افزون بر دو بخش اصلی ، یعنی قصر سلطنتی با ورودی ستون دار ، در بخش غربی و ساختمان شرقی با ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا، دارای فضاهای دیگری چون حمام، اتاق قاپچیان ( یا قاپوچی یعنی حاجب و دربان ) و خدمتکاران است.
تزیینات معماری این بنا شامل گج بری، آجر کاری، اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است)های زیبا همراه با پنجره های رنگی و حوض چلیپا (صلیب ) شکل داخل حیاط عمارت است که در کنار فضای سبز قدیمی و کهنسال آن، از ویژگی های شاخص عمارت خسرو آباد به شمار می رود. عمارت خسروآباد شاخص ترین بنای استان کردستان است که به عنوان مقر حکومت والیان اردلان مورد استفاده قرار می گرفت.

یكی از زنده ترین و دم دست ترین این آثار جاودانه،هنر معماری شهر دزفول است. جالب است بدانید ،تمامی آنچه مایه ی شگفتی و منحصر به فرد بودن بنا ها ی این شهر است را شما می توانید از زبان آجرها و تك تك خشت ها ی بكار رفته در انبیه ی تاریخی آن بشنوید،زبان آب و خاك و یا به تعبیری زبان انسان؛شاید تركیب خاك پوسیدگی اجدادمان كه با عرق و خون عده ای دیگر از آنان سرشته شده است.

گستردگی استفاده از آجر در بنا،در ناحیه هایی با شرایط طبیعی و آب وهوای مختلف،شیوه های متفاوتی را بوجود آورد كه یكی از این شیوه ها«خوون چینی» است كه در دوره ی صفویه توسعه فراوان یافته وخاص بنا های دزفول وشوشتر است.

دزفول در سرزمینی است كه تجربه ی هزاران سال كار با آجر را در دل خود دارد.سرزمینی كه وارث تمدن های آشوری ،سومری و ایلامی و سلسله های هخامنشی وساسانی است.« دیولا فوا»عقیده دارد كه از آجر های خرابه معبد شوش شهر های شوشتر و دزفول ساخته شده اند.

«خوون چینی »

كاربرد تزئین آجر است و از ضخامت آن در ایجاد انواع گره های تزئینی در پیشانی نما استفاده می نمایند . در مرحله ای كه عملیات استحكامی بنا تكمیل می شود وجرزهای اصلی اتاق ها زده می شود ، قسمت های ارزشمندی از ساختمان مانند : ورودی ها و نما های داخلی حیاط و در بعضی موارد نما های بیرونی تزئین می گردد.اما اساس كار خوون چینی تقسیماتی است كه تا مرحله ی? در مورد این نوع آجر انجام می گیرد و این تقسیمات دقیقاً به گونه ای است كه امكان ایجاد هر طرح و نوشته ای را در چیدمان می دهد و اندازه گیری ها و فاصله ها و چینش ها دقیقاً قابل طراحی بر روی كاغذ وایجاد نقشه است ، كه این خود از وجود اصول هنری و مهندسی آگاهانه حكایت دارد و نه كاری از روی تفنن و اتفاقی !

و اینجاست كه به رمز تكامل ابعاد این نوع از آجر پی میبریم . جالب تر این كه این چینش ها به گونه ای است كه با تابش نور خورشید بدانها، ایجاد سایه روشن هایی می كند كه زیبایی كار را دو چندان می نمایند .

كاربرد تزئینی: شامل گره كاری،فریز، گره كاری و خوون چینی.

قدیمیترین ابعاد و اندازه ی آجر در شهر دزفول متعلق است به آجرهای پل باستانی ساسانی كه به شاپور اول منسوب است.
بعد از پل قدیمی ترین بنای آجری بجا مانده مربوط است به مقبره ی شیخ اسماعیل قصری، متوفیه سال 555 ه.ق ، كه این بنا در مجاورت بازار دزفول قرار دارد و قدیمی ترین قسمت آن،برج فرسوده ای است كه متعلق به حصار قدیمی شهر است.آجر های این برج مربع شكل اند با ابعاد (30*30 وضخامتcm 6 ).با گذشت سال ها و نهایتاً در دوره ی صفویه ،ابعاد آجر به 5/18*5/18 وضخامت cm5 / 3 تقلیل پیدا می كند. آن چه در این بررسی قابل توجه است ،تناسبی است كه ابعاد نهایی آجر دزفول در طی تكاملی بیش از سه هزارساله بدان رسیده است.به گونه ای كه در تركیب قادر است بیش از 150 نقش خوون ایجاد كند. این تناسب بدین معنی است كه اگر آجری با این ابعاد خرد شود می تواند به بهترین شكل ممكن نقش آفرینی كند واگر رگ چین استفاده شود چشم نواز ترین رگ چین آجر را خلق خواهد كرد.اما اگر ابعاد آجر امروز خرد شود نمی تواند جهت نما سازی بكار رود و قدرت تركیب نخواهد داشت.

بن مایه ها:
ایرانگردی و گردشگری
دزفول شهر آجر