گذری بر ایذه

نویسنده: یزدان صفایی

شهر ایذه،مرکز شهرستان ایذه، از شهرستانهای استان خوزستان، با پهنه ای حدود 20 کیلومتر مربع،در شمال خاوری اهواز و در مسیر رامهرمز قرار دارد.موقعیت این شهر، 31 درجه و 5 دقیقه پهنای شمالی و 49 درجه و 52 دقیقه درازای خاوری نسبت به نیمروز گرینوچ قرار دارد. ایذه به شهر نگارکنده های سنگی و صخره ای ایران نامور شده است که پیشینه ی آن به دوران عیلامی و هخامنشی میرسد؛ بیشتر باستان شناسان برای ایذه، پیشینه ای 5000 ساله در نظر میگیرند.

نام شناسی:

این شهر از دیر باز تا کنون به نامهای : انزان،اینزان،اینز؛ایزج،ایزه،ایگه،ایجه،اریک،ایذج،ایذج الاهواز،مالمیر و ایذه خوانده شده است. در زمان رضا شاه و از سوی فرهنگستان ایران به صورت رسمی ،ایذه، نامیده شد.در زمان ایلامیان "آیاپیر" و در زمان هخامنشیان "آنزان" نامیده میشد.

«می گویند در دوران هخامنشی به شهر ایذه "اینزان" می گفتند؛ بعد ها به "اینز" و "ایزج" و "ایزه" تبدیل یافته است.»[sup]1[/sup]

«بعضی نیز بر این باورند که ایذه از واژه ی "ایجه" یا "ایگه" فارسی باستان به معنی مسکن و محل زندگی گرفته شده و دگرگون شده ی آن است. به علاوه به دلیل وجود زیج های بسیار در این ناحیه،این شهر به نام "ایرگ" یا "ایج" (زیج) خوانده میشده است.»[sup]2[/sup]

«واژه ی "ایذج" در زمان عمر بن خطاب، از عربی شده ی واژه ی "ایذه" به دست آمده است و نام "ایذج الاهواز" در زمان خلفای عباسی به این شهر، نهاده شده تا با محلی دیگر در نزدیکی سمرقند اشتباه نشود»[sup]3[/sup]

«گزینش نام "مالمیر" یا " مال امیر" مربوط به سده 6 ه.ق. و فرمانروایی اتابکان لر یا اُمرای فضلویه میشود که از سال 550 ه.ق. در سرزمین لر بزرگ و خوزستان حکومت میکردند.»[sup]4[/sup]

کوه ها:

کوه "کل کرد" یا " چیوه" در 5 کیلومتری شمال خاور و کوه های "گژمرد" و "هژو" در 6 کیلومتری شمال ایذه از جمله کوه های این شهرند.

آب و هوا:

آب و هوایی معتدل و خشک دارد.بیش ترین درجه گرما در تابستانها به 43 درجه بالای صفر و زمستانها به صفر درجه و میزان بارندگی سالانه به طور متوسط 420 میلی متر است.

جمعیت:

در سرشماری سال 1385، جمعیت این شهر، 104364 تن برآورد شده است.البته شمار زیادی از مردمان ایذه، در هواز و گستره های نفت خیز می زیند.

زبان:

گویش اصلی مردم ایذه،بختیاری میباشد و در کنار آن فارسی نیز تا اندازه ای، گفتگو میشود.

مردمان ایذه:

ساکنان ایذه از مردمان "هپارتیپ" یا "هیپیرتیپ" بودند که در ظاهر همان قومی دلیری هست که یونانیان از آنها با نام "امردیان" یا "مردیان" یاد کرده اند.

مراکز تاریخی و باستانی:

1)نقش کول فره(نیایشگاه نارسینا):کول به معنی دره و فر به معنی شکوه است و روی هم میتوان مانای "شکوه دره" را برای آن بر شمرد. نقش کول فره در پایان دشت ایذه جای داردو در آن نقشهای شگفتی از شاه و فرمانروا و همچنین جانورانی چون گاو،گوسفند و گاومیش کنده کاری شده است.

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت

نقش کول فرح

2)کتیبه ی هانی: در کناره ی شمال خاوری کوههایی که جلگه مال امیر به آنها محدود میشود،کتیبه هایی به خط ایلامی دیده میشود که بیشتر آنها به نام پادشاهانی به نام "هانی" پسر "تاهی هی" نامور شده اند.

3)نقشهای کوباد ایذه: نزدیک کوه فره ایذه،صخره ای وجود دارد که روی آن سطحی به طول سه و عرض یک و نیم متر کنده کاری شده است. بر روی این لوح پنج انسان ایستاده با جامه های بلند و دستان بر روی سینه دیه میشود. در جلوی این پنج تن،مرد یا زنی بر روی تخت یا سکویی نشسته است و به آن پنج تن، توجه میکند. مردم به این نقش نام مدرسه یا مکتب خانه داده اند.

4)قلعه اَرک یا ارَخ:این کاخ-قلعه که جایگاه فرمانروایی عیلامیان بوده، بر روی کوهی مشرف به شلاه ساخته شده و پایین کوه نیز، روبه روی آسیاب های آبی، قلعه ای دیگر وجود دارد.

5)نقش حونگ اژدل یا اژدر: در پانزده کیلومتری شمال ایذه و در خاور خونگ اژدر، قطعه سنگی بسیار بزرگ وجود دارد که بر روی آن نقش مهرداد یکم یا دوم اشکانی کنده کاری شده است.

6)بردنبشته ی ایذه: در راه ايذه به پيون پس از طي يك كيلومتر، در كف دره برد نبشته، قطعه سنگ نامنظمي به وسيله حجاران زبردستي حجاري شده است و نقش‌هاي بسيار زيبا و زنده و پرتحركي بر سطوح آنها حك شده است. نقش‌هاي اين سنگ‌نبشته عبارت از مرد بلند قدي با گيسوان گشاده و انبوه با كلاه‌گرد بي‌كنگره با شمشيري به دست است. در سمت راست اين نقش سواري حجاري شده است. در سمت چپ نيز نقش چند انسان حجاري شده به چشم مي‌خورد.

7)قلعه تل: اين قلعه توسط محمدتقي‌خان بختياري در سرتلي در ناحيه ايذه بنا شده است. اين قلعه مركز خان‌هاي ايل بختياري بوده و چندين قلعه در آن وجود داشته است. مردم قلعه تل به هنگام كندن پي خانه‌شان دو سنگ بزرگ كه به زمان عيلاميان مربوط مي‌شوند، از زمين بيرون آورده‌اند. يكي از سنگ‌ها پايه ستون و ديگري سنگي منقوش است كه چهار نقش دارد و دو نفر در مقابل دو نفر ايستاده‌اند.

قلعه تل

قلعه دیزه وراز: اين قلعه در شمال كوه دلا قرار دارد. پله‌هاي زيادي از پايين تا قلعه وجود دارد. اين قلعه در بلندترين قله كوه دلا ساخته شده است. ساختمان اين قلعه به زمان فرامرز اشکانی می رسد.

جاذبه های طبیعی:

1)تلگه: کوهی نیمه جنگلی است که در بیست و هشت کیلومتری شمال خاوری ایذه جای گرفته است که حدود سه هزار و پنجاه متر بلندی دارد.

2)آبشار و نقش اشکفت سلمان(نیایشگاه ناریشا): در سه کیلومتری جنوب غربی شهر ایذه و درون صخره طبیعی کوه به صورت سر پناهی با آثار آبرفتی در کنار چشمه آب شیرین قرار دارد.و همچنین کتیبه ای با خط میخی مربوط به سده هشتم و نهم پیش از زایش مسیح در آن وجود دارد.

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت

نقش اشکفت سلمان

غار سلمان

3)تاراز

كوه نيمه‌جنگلي تاراز در دهستان سوسن و در شصت و هفت كيلومتري شمال غربي ايذه واقع شده و حدود دوهزار هفتصد و چهل و سه متر ارتفاع دارد.

ایذه در کتابهای تاریخی

«یاقوت حموی در رویه 385 کتابش نوشته ایذج نام شهر و ولایتی است میان اهواز و اصفهان... پل ایذج از عجایب دنیاست و با سنگ در دره خشک و عمیقی ساخته شده است. در ایذج زلزله بسیار رخ میدهد.معادن فروان دارد و در آنجا نوعی گیاه می باشد که شیره آن نقرس را سود می دهد و در ایذه آتشکده قدیمی هست که تا روزگار هارون الرشید روشن بود و در دو فرسخی آن دریاچه ای از آب است که محل گرد آمدن آبهاست و این گردآب را فم الابواب نام نهاده اند که اگر آدمی یا جانوری در آن افتد بچرخد تا بمیرد آنگاه آب آن را به کناره اندازد و شگفت آنستکه آن را فرو نمی برد.
گرفتن مالیات آنجا بر خلاف معمول یک ماه پیش از نوروز شروع میشود و شیره نیشکر آن نسبت به سایر نقاط خوزستان چهار بار بیشتر است و خنه(؟) آن مانند مکرانی و سیستانی ساخته می شود.»[sup]5[/sup]
«حمد الله مستوفی نوشته است شهری کوچک و گرمسیر است و هوای بدی دارد.جهتش آن که شمالش بسته است اما آبش گوارنده بود زیرا که تا کوه برف چهار فرسنگ است و حقوق دیوانی آنجا به تمغا مقرر است. ویرانی این شهر معلوم نیست از چه قرنی شروع شده شاید قرن نهم هجری با حمله ی تیموریان یا وقوع زلزله یا حملات ایلات باشد.»[sup]6[/sup]

پی نوشت ها:
1)رشیدیان،نیره زمان.نگاهی به تاریخ سیستان،ص 235
2)نوبان،مهرالزمان.وجه تسمیه شهر ها و روستاهای ایران،ص 5
3)نقل به مضمون از مصاحب، غلامحسین.دایره المعارف فارسی،جلد سوم،ص 2607
4)نقل به مضمون از افشار سیستانی،ایرج.خوزستان و تمدن دیرینه ی آن،جلد اول،ص 234)
5)عبدالحسین سعیدیان،شناخت شهرهای ایران،ص 160
6)همان،ص 161 و 162

بن مایه:
1)عبدالحسین سعیدیان/شناخت شهرهای ایران/انتشارات علم و زندگی
2)مژگان سبزیان و دیگران/کتاب جامع ایرانگردی
3)افشار سیستانی؛ایرج/پژوهش در نام شهرهای ایران
4)مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی استان خوزستان،حسن ژنده دل و دست یاران،نشر ایرانگردان-جهانگردان
5.ویکی پدیا
6.

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت