سنگ نوشته های تیمره و گلپایگان

پس از کشف سه سنگ نوشته پهلوی در بهار امسال در مجموعه سنگ نگاره های کوچری گلپایگان ،موفق به کشف یک کتیبه پهلوی گرافیکی دیگر شدیم. این کتیبه که بسیار هنرمندانه حکاکی شده است ،بصورت عمودی بر روی تخته سنگی که به سمت مشرق با شیبی حدودا سی درجه ای وجود دارد .متن آن به علت قدمت بالا به سختی قابل مشاهده است و فقط در شرایط مناسب نوری می توان آنرا دید.در سنگ نگاره های گلپایگان با کشف اخیر پنج کتیبه پهلوی وجود دارد که دو تای آنها کتیبه پهلوی معمولی و سه تای دیگر پهلوی تحریری هستند و از این لحاظ در کشور ممتاز است.

در این مطلب اشاره کوتاهی به سنگ نبشته های پهلوی گلپایگان می کنیم.:

سنگ نبشته پهلوی تنگ غرقاب :

این سنگ نگاره که هم اکنون در مسجد جامع گلپایگان نگهداری در شرایط بدی نگهداری می شود قبلا در تنگ غرقاب گلپایگان بر روی سنگی به شکل لوزی ناقص و بادامی شکل وجود داشت.قطر بزرگ لوزی حدود یک متر و قطر کوچک آن نیم متر است و شیوه حکاکی آن به وسیله کوبش سنگ بر سنگ به وجود آمده است. خطوط این نگاره به موازات افق نیست که این به خاطر وضعیت لوحه سنگ است که قطر بزرگ آن با افق زاویه ای در حدود 45 درجه تشکیل داده است.تصویراین کتیبه در سال 1371توسط دکترفرهای برای ترجمه در اختیار استاد فریدون جنیدی قرار گرفت که واژگانی از آن خوانده شد اما به خاطر مشکلی کار و شکستگی های کتیبه پیام آن مشخص نشد. در ادامه دکتر فرهادی سراغ دیگر استادان پهلوی شناس رفت و کار تحقیق بر روی متن را به استاد رسول بشاش ارائه کرد.جناب بشاش بر اساس شیوه رسم الخط آن کتیبه آنرا به اواخر دوره ساسانی و اوایل اسلام برآورد کرد و متن آنرا از نظر زیبای متن و غرابت موضوع از سنگ ها قبور کمیاب ارزیابی کرد و ترجمه روان آنرا اینگونه معرفی کرد:

" این سه چیز را همیشه به خاطر بسپار:راغ خاک ،دریای آب ،آتش هیزم " این سنگ نبشته دارای خط پهلوی معمولی(گسسته) است.این کتیبه حدودا1500سال قدمت دارد.

سه کتیبه پهلوی کشف شده در بهار سال جاری:
این سنگ نبشته که توسط گروه پژوهشگران سنگ نگاره های گلپایگان در اوایل امسال کشف شد دارای سه کتیبه پهلوی جداگانه می باشد که یکی از آنها پهلوی گسسته یا معمولی است و دو تای دیگر آن پهلوی کرافیکی(تحریری یا کتابی) است . کتیبه اول بر روی سنگی در حدود 80سانتیمتر در یک متر قرار دارد که هم پهلوی گرافیکی و هم پهلوی گسسته بر روی آن وجود دارد(مجموعا سه خط).بر روی این تخته سنگ نقش بز کوهی نیز به چشم می خورد. در کتیبه دوم که حدودا 50 در 40 سانتیمتر است چهار خط پهلوی گرافیکی وجود دارد،در کنا این خطوط نقش چند بزکوهی هم به چشم می خورد. اما کتیبه سوم حدودا 30در 30 سانتمیتر اندازه دارد دارای پنج خط پهلوی گرافیکی کوتاه است.ای سه کتیبه در کنار هم با شیبی حدودا 30 درجه ای نسبت به افق در جهت جنوب شرقی جلوه نمایی می کنند .این سه کتیبه نیز در دست ترجمه می باشد.

خط پهلوی نام یک دستهٔ کلی از دبیره‌هایی است که برای نوشتن زبان(های) فارسی میانه (شامل پهلوی اشکانی) به کار می‌رفته‌اند. تمام این خطها ریشه در خط آرامی دارند
و مانند آرامی از راست به چپ نوشته می‌شده‌اند.

اکتشاف و بررسی سنگ نگاره های گدارسرخ

منطقه ی تیمره به طور عمده به قسمت هایی گفته می شود که شامل گلپایگان و خمین امروزی می شود. وجود سنگ نگاره های بی شماری در این منطقه آن را از نظر خاستگاه خط و هنر در ایران پر اهمیت کرده است.
عمده ی این سنگ نگاره ها در شهرستان خمین و روستاهای غرقاب و غرقن از توابع گلپایگان کشف شده بود. هرچند که هنوز پژوهش های کامل و دقیقی روی آن ها صورت نگرفته است و عمر دقیق نگاره ها نیز اندازه گیری نشده است.
آنچه در این مقاله می آید گزارشی از کشف قسمت جدیدی از این سنگ نگاره ها در منطقه ی گدارسرخ به همراه چینه شناسی سنگ های ناحیه و سنگ هایی که این نگاره ها بر روی آن ها حک شده است می باشد.
دسترسی ناحیه :
منطقه ی گدار سرخ در 28 کیلومتری گلپایگان و 30 کیلومتری موته قرار دارد.گدار سرخ منطقه ای غیر مسکونی بوده و به خاطر وجود معادن سنگ مرمر و سنگ های دگرگونی اهمیت دارد.
محل قرار گیری سنگ نگاره ها از شرق به منطقه ی حیات وحش موته و از غرب به زمین های کشاورزی روستاهای اطراف محدود می شود.
جاده ی اصلی ( جاده ی موته به گلپایگان ) از بین معادن گدارسرخ عبور میکند و سنگ نگاره ها در جنوب جاده قرار گرفته اند.

چینه شناسی :
عموم سنگ های ناحیه ی موته از سنگ های دگرگونی می باشند که گرانیت هایی به داخل آن نفوذ کرده ، بنا بر گزارشی که Thiele و همکارانش در اکتشافات سال 1968 داشته اند مهم ترین این گرانیت ها از نوع گرانیت های بیوتیت دار و گرانیت دومیکا دار می باشند.و سن احتمالی آن راپرکامین اعلام شده است.( امروزه چندین معدن استخراج سنگ در آن منطقه مشغول به استخراج گرانیت می باشند. )
این گرانیت ها به وسیله ی تعدادی از دایک های اسیدی سرشار از کوارتز قطع شد و همزمان با تزریق این دایکها ، پیریت های طلادار نیز به صورت رگه های قابل استخراج در منطقه شکل گرفته اند.

سنگ نگاره ها :
پس از طی 5.3 کیلومتر از جاده ی اصلی به سه تپه بر میخوریم که در شرق جاده ی خاکی قرار دارند.بر روی تپه ها 74 سنگ نگاره با مشخصات زیر وجود دارند :
ارتفاع نگاره ها از سطح زمین :
تمامی نگاره ها بر بالای تپه ای با ارتفاع حدود 200 متر از سطح زمین قرار گرفته اند.ارتفاع نگاره ها از سطح کمتر از 120 سانتی متر بوده و بعضی از آن ها کاملا بر روی زمین قرار گرفته اند.

شیب نگاره ها : شیب نگاره ها نیز کاملا متفاوت بوده و از صفر تا 90 متغییر است ، حتی چندین نگاره نیز با شیب منفی وجود دارند.

جهت قرار گیری نگاره ها :عمدتا روی نگاره ها به سمت جنوب غربی بوده ، اما چندین نگاره نیز در جهت های دیگر وجود دارند ، اما روی هیچ نگاره ای به سمت مشرق نیست.

تعداد نقوش : 74 نقش توسط نگارنده شمارش شده است ، اما با توجه به پراکندگی نگاره ها و همین طور محو شدن تعداد زیادی از نگاره ها بر اثر فرسایش احتمال دارد تعداد بیشتری نگاره وجود داشته باشد.

نوع نقوش : مهم ترین نقوش ، نقش بز کوهی است که از نیم رخ و بدون پرسپکتیو رسم شده است.

تعداد زیادی نقوش شبیه به سگسانان و گربه سانان
چندین مورد انسان سوار بر اسب
چند مورد انسان در حال شکار
تیر اندازی با کمان ،
انسان به همراه کمند .
انسان به همراه نوعی از کمند که دارای دو ریسمان است
شتر دو کوهان ،
شتر تک کوهان ،
جانوران شبیه به خزندگان،
یک مورد درخت نخل ،
یک آهو که بر خلاف دیگر تصاویر از از نیم رخ رسم نشده است و شاخ هایش از یکدیگر باز است
یک مورد بز کوهی با سه شاخ
یک مورد نگاره ی شبیه به حروف پهلوی که از وسط شکسته است و قسمت شکسته شده ناپدید شده است.
.و طرحی از انسان شبیه به صورت فلکی جبار و یا احتمالا انسانی دارای ابزاری شبیه به نوعی گرز خمیده.

اندازه ی نقوش :
کوچکترین نقش مربوط به نقش یک بز کوهی است که حدود 6 سانتی متر مربع (2*3) می باشد ( البته به دلیل فرسایش زیاد نمی توان به درستی در مورد آن نظر داد ، ممکن است قسمت هایی از شاخ ها کاملا از بین رفته باشد ) و بزرگترین نقش مربوط به صحنه ای از نبرد دو انسان ( یکی به وسیله ی کمان و دیگری به وسیله ی کمند ) می باشد که 25 در 25 سانتی متر مربع مساحت دارد.

حکاکی ها : میزان عمق حکاکی ها عمدتا بیشتر از یک میلیمتر و کمتر از 3 میلیمتر می باشد. اما در بعضی از حکاکی ها به دلیل فرسایش عمق قابل اندازه گیری کمتر از یک میلیمتر می باشد. تمامی حکاکی ها به صورت نقاط در کنار هم به وجود آمده است ، فرو رفتگی نقاط در بالا بیشتر از پایین است و این نشانگر این است که نقاط به صورت مایل و نه مستقیم حک شده اند ، همچنین ضربه ها از پایین به بالا بر روی ابزار حکاکی وارد آمده است.
نقاط به صورت منظم در کنار هم قرار نگرفته اند و عموما نقاط با یکدیگر هم پوشانی دارند.
هیچ یک از نقوش به روشی غیر از نقاط در کنار هم به وجود نیامده اند و تنها در یک مورد که در عنوان 6-4 به آن تحت عنوان آسیب انسانی به نگاره ها اشاره شد ، بر روی یک مورد بزکوهی که به روش نقاط در کنار هم ( پیکسلی ) به وجود آمده بوده ، با کشش یک ابزار نوک تیز یک طرح کششی از یک بز کوهی رسم شده است.

قدمت نگاره ها :

بررسی دقیق قدمت نگاره ها تنها به روش رادیو کربن امکان پذیر است، اما با توجه به میزان فرسایش سنگ ها میتوان حدس زد که نگاره ها در سه بازه ی مختلف رسم شده اند ، نگاره های دوره ی اول که با توجه به نقوش میتوان آن ها را به دوران قبل از شروع شکار نسبت داد عموما نقش بزکوهی است که بر اثر فرسایش از بسیار ازبین رفته اند.
نگاره های دوره ی دوم را که بسیار شبیه به نقوش تمدن عیلامی هستند متشکل از چندین نگاره ی انسان ، چندین بز کوهی ، سگ سانان و گربه سانان ، جانوران شبیه به خزندگان می باشند ، این نگاره ها نیز فرسایش زیادی داشته اند اما همچنان قابل تشخیص می باشند.
بررسی دقیق نگاره ها نشان داد که نقش بزکوهی نقش غالب در بین این نگاره ها می باشد. که با توجه به بررسی دیگر نگاره های ایران این امر بسیار محمتل می نمود.سنگ نگاره هایی که در سراسر ایران پراکنده اند نشان از تاریخ کهن این سرزمین دارند. لازم است که با روش های نوین علمی همچون رادیوکربن زمان دقیق این حکاکی ها مشخص شود تا به این وسیله اطلاعات دقیقی از زمان شکل گیری خط نوشتاری به دست آید. همچنین بررسی های دقیق بر روی نقوش آن ها نیز میتواند راهگشایی در زمینه ی تاریخ هنر باشد.
گروه سوم نگاره ها که عمدتا سالم ترین نگاره های این مجموعه می باشند شامل ساربان شتر ، چند شتر یک کوهان ، شتر دوکوهان و درخت نخل می باشد.نگاره های این گروه با حکاکی های عمیق تر و همین طور دقت و نظم کمتری در فاصله ی بین نقاط به وجود آمده اند.

بن مایه ها:

فرهادی ، مرتضی ، موزه هایی در باد ، دانشگاه علامه طباطبایی ، تهران ، 1377

خسرو تهرانی ، خسرو ، چینه شناسی پرکامبرین و پالئوزورئیک ، دانشگاه تهران ، 1364

درویش زاده ، علی ، زمین شناسی ایران ، امیرکبیر ، تهران ، 1383

ناصری فرد ، محمد ، سنگ نگاره های ایران (نمادهای اندیشه نگار) -1388.

ناصری فرد ، محمد ، موزه های سنگی ، هنرهای صخره ای ( سنگ نگاره های ایران)