نقاشی در ایران در پیش از اسلام

donyayeshirin

در دوره هخامنشی سنت استفاده از نقاشی بر روی سفالها متعلق به اصول هنری دوران پیش از مادها است.

+ در دوران پارتها یا اشکانیان بیشترین نقاشی روی این ظروف دیده میشود . : ۱. بخوردان ۲. عود سوز

روی این ظروف مراسم مذهبی با این مفهوم که یک شاهزاده یا یک پیشوای مذهبی یا یک مرد پارسا مراسم مذهبی را به جا می آوردند.

+ در عصر اشکانیان گچبریهای رنگی و نقاشیهای روی دیوار از هنرهای رایج به شمار می آمده است. اشکانیان ابتدا دیوارهای گچی درست میکردند . سپس با کمک ماده های رنگی متنوع با طرحهای هنری و نقوش حیوانات و انسانها روی دیوارها را میپوشاند .

(تصاویر انسانی باقی مانده منشا ایرانی رومی دارد)

+بنایی در سیستان وجود دارد که ویرانه های کاخ " کوه خواجه " است این کاخ متعلق به قرن اول میلادی است. و دیوار نگاره های ان بسیار مشهوراست .در این دیوار نگاره های صحنه نشستن شاه و شهر بانو برروی تخت دیده میشود این اولین تصویر سازی زن در همه تاریخ پیش از اسلام است.

+ از منظر دیگر نقاشیهای دوره پارتی به تصاویر مربوط به شکار است.

+ نقاشی دیواری (موسوم به میترا در نخجیرگاه یاشکارگاه) که در کاووشهای نقاشی در سوره دیده میشود. در این نقاشیها میترا بر روی اسب در حال تیراندازی است .لباس او زین و یراق است حیوانات در حال فرار و گیاهانی که در پس زمینه نقاشی روی دیوار وجود دارد دیده میشود. میترا در نخجیرگاه سمبل نقاشی ایرانی بر روی دیوار است که بی نظیر میباشد.

+ در دوره ساسانی نقاشیها وجهی شاهانه دارند یعنی تا حدودی رسالت به تصویر کشیدن و نشان دادن عظمت امپراطوری هنر هخامنشی بر دوش نقاشی بود.اما با این وجود در نقاشیهای این عصر بیشتر از از نمادهای گیاهی و جانوری استفاده میشود.این موضوعات در مقیاس بسیار بزرگ بر روی صخره ها نقاشی میشود و در مقیاس های کوچک بر روی پارچه ها . دیوار کاخها ظروف سیمین (نقره ای) مهره های سنگی دیده میشود.

+ سر منشاء تمامی نقاشیهای کشیده شده در دوره ساسانی که شامل نقشهای گیاهی ، قوچه با درخت زندگی ، گاو بالداربا سر انسانی ، نبرد شیر و گاو ، شاهینهای حمله ور بر جان.ران همگی برگرفته شده از آسیای غربی به عبارتی تمدنهای بین النهرین بوده است.

+ بهترین نقاشیهای دوره ساسانی در این مکانها دیده میشود :

۱. ایوان کرخه در شوش

۲. حاجی آباد فارس

۳. طراحی های تخت جمشید

۴. طراحی های معروف در نقش برجسته های ساسانی مانند : نقش برجسته های پیروزی شاپور ساسانی بر امپراطور روم شرقی در نیشابور. یا نقش برجسته های خسرو دوم ساسانی در طاق بستان کرمانشاه.

+ همانند دوره اشکانی نقاشی روی دیوارگچی و انجام تزیینات گچبری در دوره ساسانی هم ادامه داشت .اما کار برجسته ساسانیان استفاده از موزاییک برای تزیین بناهای داخلی کاخها بود. که بهترین این نمونه در کاخ نیشابور دیده میشود . این کاخ باقی نمانده است و فقط تکه های کوچی است که در موزه های مختلف نگهداری میشود. که نمونه ای از آن در موزه ملی ایران نگهداری میشود.

+ از نظر تصویر سازی بسیاری از مفاهیم در طرحهای ساسانی دردنیای مسیحیت تقلید شده است .حرکت احترام آمیز اردشیر اول با انگشت سبابه خمیده در برابر اهورا مزدا در نقش برجسته رستم در تصاویر مسیحی جای گرفته است و.ایرانیان یک رسم مذهبی هم داشتند که در دربار هخامنشی و پس از آن معمول بوده است یعنی اینکه مغان به نشانه احترام دست خود را زیر یک لت دامن لباس پنهان میداشتند که این رسم به کلیسای مسیحیان راه یافت .

+ از آنجا که عصر ساسانی مرحله های با اهمیت از تحول زیبا شناسی ایرانی دارد در تمام جهان از غرب تا اقیانوس اتلانتیک و در شرق تا چین تاثیرات خود را گذاشته است. البته این تاثیرات تا مدتها پس از انقراض ساسانیان دیده میشود.

+ نقاشی به مفهوم بیان اندیشه و القای تعالیم مذهبی در اوایل دوره ساسانی مطرح شد.مانند تعلیمات مانی در کتاب " ارژنگ" که برروی پوست کشیده شده و قبلا اشاره شده است. بخش مهمی از این نقاشی توسط مانی کشیده شده است که در موزه آرمیتاژ مسکو نگهداری میشود. احتمالا نقاشیهای مانویان بر هنر اسلامی تاثیر گذارده است و برخی پا را فراتر نهاده و نقاشی های مانی را پایه گذار نقاشی ایرانی - اسلامی میدانند.

+ ویژگی برجسته نقاشی مانویان در این است که آنان تصاویر را با خطوط موزون ورنگها درخشان میشاختند. واز رنگهایی مانند لاجوردی ، آبی روشن، تنارنچی، قرمز و سبز استفاده میکردند . مانویان خوشنویسی ار مکمل نقاشی میدانستند . از اینرو در کنار انجام تعالیم مذهبی دست اندرکمار حرفه تصویر اسزی برای کتاب و تزیین کتاب شدند.

+ نگارگری مانوی تا مدتها در آسیای میانه باقی ماند.سپس این نقاشی با قوم سلجوقیان وارد ایران شد.

sayeh

نقاشی های پیش از تاریخ
قديمي ترين نقاشي هاي ايران باستان را مي توان بر ديوار غارهاي لرستان مشاهده كرد .نقوش غارهاي لرستان از نظر تاريخي و تداوم كاملاٌ‌با هنر نقاشي ايران تا روزگار ما پيوستگي دارد . در نقوش اين غارها بيشتر به صحنه هاي رزم و شكار و تصوير حيوانات گوناگون به ويژه گوزن و آهو توجه شده است . در اين تصاوير پيروزي صاحب تصوير بردشمن نمايان است و اثر جادويي نقش ، اين پيروزي را قطعي تر مي نماياند . در غارهاي لرستان نقش هاي ديگري كه پاره ي از آنها بصورت سمبل به كار رفته است نيزديده مي شود كه از نظر مطالعه مفا هيم اين نشانه ها اهميت ويژه دارد . در تپه هليان فارس نيز تصاويري يافت شده كه در خور اهميت فراوان است. اين تصاويركه با رنگهاي اخرايي و گل ماشي و سياه منقوش گرديده ، به پنج هزار سال پيش تعلق دارد و از جمله كهن ترين نمونه هاي نقاشي ديواري در ايران به شمار
مي رود. همچنين اين تصاوير بيشتر از نقوش هندسي تشكيل شده اند . هنگاميكه از نقاشي اين دورانها سخن به ميان آوريم بايد در نظر داشته باشيم كه به طور كلي هنر نقاشي پيش از آنكه بر روي پارچه ، مقوا و كاغذ به كار رود از هزاران سال پيش از آن بر روي ديوار كاخهاو معابد و ... مرسوم بوده است . اندك ، اندك ، زمينه براي پيدايش هنر هخامنشي فرامي رسد از جمله نقاطي كه ميتوان در آن ، هنر بلا فاصله پيش از دوران هخامنشي را مطالعه نمود زيويه است . بر روي يك كوزه سفالين معابداركه در زيويه بدست آمده نقش چند گاو و شاخه هاي گياهي مشاهده مي شود . بر بالاي اين نقش ، نقش لوزيهاي تزئيني زيبايي به رنگهاي الوان منقوش گشته كه بر زيبايي ظرف به مراتب افزوده است .

بن مایه ها:
دكتر اكبر تجويدي نگاهي به هنر نقاشي ايران
شاهكارهاي نگارگري ايران ،‌موزه هنرهاي معاصر تهران
هلن گاردنر، هنر در گذر زمان ،‌ترجمه محمد تقي فرامرزي