زنی به نام زمین

عضويت در سايت

زنی به نام زمین

نوشته : استاد امید عطایی فرد
به مناسبت 29 بهمن ( 5 اسفند باستانی )
در گاهشمار باستانی ایرانیان ، هر یک از دوازده ماه سال دارای سی روز بود و هر روز به نام یکی از ایزدان خوانده می شد . در میان سی اسم روزها ، دوازده روز با یکی از ماههای سال هم نام بود . برای نمونه هنگامی که روز تیر از ماه تیر یا روز مهر از ماه مهر فرا میرسید ، مردم به جشن می پرداختند . ایرانیان باستان به گونه ای نمادین هر پدیدار زمینی را دارای پاینده ای آسمانی به نام «ایزد» یا «امشاسپند» می دانستند که در این میان ، ایزد بانوی اسپندارمذ ( اسفند ) ، نگاهبان زمین به شمار می رفت .
پیش از پرداختن به این امشاسپند ، نخست به نمایه زنانه زمین می نگریم و اینکه چرا پنجم اسفند ( 29 بهمن گاهشمار کنونی ) ( روز اسپندارمذ) در ایران باستان «روز زن » خوانده می شد .
در چند قسمت از اوستا ، همسازی و همنوایی زنان و زمین را اینگونه میخوانیم : « آن زن پرهیزکار و این زمین در برگیرنده ما را سرور زنان می خوانیم »(یسنا ،31:1).« اینک زمین را می ستاییم ، زمینی که ما را در آغوش دارد .ای اهوره مزدا ، زنان را می ستاییم ، زنانی که از آن تو به شمار می آیند و از بهترین راستی بر خوردارند » (یسنا،38:1).« زمینی که دیر زمانی کشت نشده بماند و بذری بر آن نیفشانند ، نا شادکام و خواهان بذر افشانی است ، همچون دوشیزه ای خوش اندام که دیر زمانی بی فرزند مانده باشد و همسری نیک آرزو کند . کسی که زمین را با دستهایش از چپ و راست بکارد ، زمین به او فراوانی می بخشد ، به سان باکره ای که به سرای همسر می رود و برایش فرزندانی می زاید ، زمین نیز میوه های فراوان به بار می آورد »(وندیداد،25و3:24).
در کتاب پهلوی «بن دهش» نیز زمین : ماده و آسمان : نر دانسته شده است . مولانا جلال الدین بلخی می گوید :
آسمان ، مرد و زمین ، زن در خرد هر چه آن انداخت ، این می پرورد
هست سرگردان فلک اندر زَمَن همچو مردان گرد مکسب بهر زن
وین زمین کدبانویی ها می کند بر ولادت و رضاعش می تند
پس زمین و چرخ را دان هوشمند چون که کار هوشمندان می کنند
و زمانی که آدمیان نادان ، زمین هوشمند را می آزارند ، خروش روانش تا چرخ می رسد و به درگاه دادار ، این گونه گله می گذارد : « پیکره ساز من که بود ؟ آمدنم بهر چه بود ؟ خشم و چپاول و ستم ، مرا میان گرفته است . پشت و پناه من تویی ، یاور من کدام کس است ؟»(یسنا،29:1)« چه هنگام چنین کسی با دستان توانایش مرا یاری می دهد ؟»(29:9).
زمین زیبا و نازکدل ، از دیدگاه درون بینا و عارفان ، در آغاز ، زاده ای آزاد از هر زیان و پالوده ای از همه پلیدیها بود و در فرگشت آفرینش است :
که از آتش و آب و از باد و خاک شود تیره روی زمین تابناک
در « زراتشت نامه » از زبان « سپندار مذ » آمده است :
چنین است فرمان داد آفرین که پاکیزه دارند روی زمین
ز خون و پلیدی و مردگان نباید که آلوده باشد جهان
به جایی که نبود بر او کشتزار نه آب روان را بر او برگذار
نسا و پلیدی بدانجا برند که مردم بر آن راه برنگذرند
چو آباد باشد به کشت و به کار به مردم رسد سود از او بی شمار
به گیتی بود آن کسی بهترین که کوشد به آباد کردن زمین
چو بشنودی این پند را کار بند که پندی است شایسته و سودمند

اسفندگان ، روز سپاس از زنان

در گاهشمار کهن ، پنجم اسفند را که به نام ایزد بانو اسپندارمذ بود ، جشن می گرفتند و روز «زن» به شمار می آوردند . در تقویم کنونی این روز به 29 بهمن ماه افتاده است . از چگونگی این جشن ، آگاهی چندانی به جای نمانده است . ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه می نویسد : « اسفندارمذماه : روز پنجم آن ، روز اسفندارمذ است و برای اتفاق دو نام ، آن را چنین نامیده اند و معنای آن : عقل و حلم است . و اسفندارمذ فرشته موکل به زمین است و نیز بر زنهای درستکار ، عفیف ، شوهر دوست و خیرخواه موکل است . در زمان گذشته ، این ماه و به ویژه این روز ، عید زنان بوده و در این عید ، مردان به زنان بخشش می نمودند و هنوز این رسم در اصفهان ، ری و دیگر بلدان پهله ( سرزمین های پهلوی زبان ) باقی مانده و به فارسی مزدگیران می گویند » .
در « برهان قاطع » نیز چنین آمده است : « در این روز ، جشن سازند و عید نمایند . نیک است رخت نو پوشیدن و درخت نشاندن در این روز به اعتقاد ایشان . و به معنی زمین هم گفته اند . و نام فرشته ای هم هست که موکل زمین و درخت ها و جنگل هاست و مصالح این ماه ، بدو تعلق دارد » .
به نوشته « بن دهش » هر گلی از آن یکی از امشاسپندان می باشد و برای اسپندارمذ ، گل « پلنگ مشک » را نیاز می نمودند .

اسپندارمذ ، ایزد نگاهبان زمین

در کتاب پهلوی « گزیده های زاد سپرم » ایزد اسپندارمذ این گونه نموده شده است : دوشیزه ای با جامه تابناک و کمربند زرین که بر آن سی وسه بند به چشم می خورد . مادر همه زایشمندان روی زمین است و از برای سرشت مادری و نیک مهری ، همه آفریدگان را که فرزندان اویند ، می بخشاید . این امشاسپند افزون بخش ، هرگز خواهشی از اورمزد نمی خواهد ؛ زیرا به سبب درست اندیشی ، تا فرجام جهان ، بردبار و بدون شکایت است .
کتاب « بن دهش » نیز درباره این مادر باکره می گوید : نیکویی وی در قناعت است . همه بدیهایی را که بر زمین می رسد ، فرو می خورد . او را کمال اندیشی اینکه همه بدی را که به او کنند ، به خرسندی بپذیرد . او را رادی (بخشندگی) اینکه همه آفریدگان از او زنده اند .
در « روایت پهلوی » نخستین مرد گیتی ( کیومرد ، کیومرث ) از مام زمین ( اسپندارمذ ) زاده می شود : مردم از آن گل اند که گیومرث را از آن ساخت ؛ به سان نطفه در اسپندارمذ ( زمین ) جای داد و گیومرت را اسپندار مذ ، بیافرید و زاد .
در گاتها ( سروده های زرتشت ) می خوانیم که اسپندارمذ ، آدمی را پاکی می بخشد (51:21). پناهگاه نیک ماست و پایداری و توانایی را به ما ارزانی می دارد . اهوره مزدا در پرتو اشه ( عشق ، نظم ) از آغاز زندگی ، گیاهان را بر آن برویانید(48:6).نام سپندارمذ از ریشه « س پنت آرم ئیتی » می باشد . سپنت یا سپند را پاک و مقدس ، و نیز افزاینده ، معنی کرده اند . «آرم»+پسوند «ئیتی» می تواند به معنی رامش بخش باشد . بنابراین سپندارمذ می شود : « رامش بخش » یا « فزاینده پاک » .
در گاتها بارها این ایزد به گونه « آرمئیتی » آمده و دور نیست که اسطوره « باغ ارم » با چشمداشت به زمین بهشتی ساخته و پرداخته شده باشد .
« مسعود سعد سلمان » درباره این روز سروده :
سپندار مذ روز خیز ای نگار سپندار ما را و جام می آر
می آر از پی آنکه بی می نشد دلی شادمان و تنی شاد خوار
سپندار بی آنکه چشم بدان بگرداند ایزد از این روزگار

یاری نامه :
- فرهنگ نامهای اوستا / هاشم رضی
- گاتها / ترجمه ح . وحیدی
- اوستا / گزارش ج . دوستخواه
- بن دهش / ترجمه مهرداد بهار
- روایت پهلوی / ترجمه مهشید میرفخرایی
- گزیده های زادسپرم / ترجمه راشد محصل
نویسنده : امید عطایی فرد
چاپ شده در روزنامه اطلاعات چهارشنبه 5 اسفند 1383

عضويت در سايت

با درود و سپاس از وهومن گرامی
یادآور میشوم که بر پایه گاهشمار ۳۱ روزه کنونی روز زن در ۲۹ بهمن درست و دقیق است. فریب تقویمهای جعلی و من درآوردی دیگران را نخورید./ پاینده ایران بزرگ

با درود بر سروران گرامی
از آنجا که تاريخ درست اسپندار مذگان بسياری از انديشمندان و ميهنپرستان را به چالشی ناخواسته کشانده ،من پيشنهاد ميکنم برأی پيشگيری از دشمنيهای بی بنيان از سرنشين هازمان زرتشتيان ايران ياری گرفته شود .
پاسخ هر چه باشد زيبنده است که همه بر آن گردن نهند .
به هر روی اين ديدگاه من است .
دوستدار ميهنپرستان راستين
هومن

عضويت در سايت

من گردن نمينهم به سرنشينان بي راننده اي كه سوادشان از شما جوانان كمتر است.
گاهشمار باستاني و فرهنگ زرتشتي از براي همه ايرانيان است و بايد تقويم ما دوباره داراي ماه هاي سي روزه شود تا جشن و ايينهايمان در جاي درست خود قرار گيرد
جاويد شاه نامه

درود
راستی را چه گرامیداشتی از این ارزنده تر که گاه شمار نیاکان مان را ارج نهیم؟ آن گاهشمار هم بر چایه و بنیادی دانشیک نهاده شده و با جای گزینی اش با این گاهشمار امروزی دچار هیچ دشواری یا لغزشی هم نخواهیم شد ، تنها اینگونه گرامی داشتن نیاکان مان را به رخ کشیده ایم و می توانیم سرافرازانه جشن ها ی کهن این سرزمین را همانگونه و در همان گاه که پیشینیان مان برپا می ساخته اند ، برگزار کنیم و پیرو راستین راهِ پاسداری از فرهنگ ایران زمین باشیم.

استاد جليل دوستخواه با نقل نظر شادروان استاد ابراهيم پورداوود مي‌نويسد:

در چندین دهه پیش از این، به پیشنهاد ِاستاد ِزنده یادم «ابراهیم پورداوود»، روز پنجم اسفند به عنوان روز پرستار شناخته شده بود و به طور رسمی برگزار می شد و در این روز، برای ارج گزاری خدمت ارزنده ی پرستاران، آیین هایی به اجرا در می آمد که در آنها با پیشکش شاخه های گل بیدمشک (گل ویژه ی امشاسْپَند بانو اسپندارمذ در اسطوره های کهن)، پرستاران میهنمان را می نواختند.

از دوستان گرامی درخواست می کنم دیدگاه خویش را در ای باره بیان کنند.

برگرفته از تانگار کانون پژوهش های ایران شناختی

عضويت در سايت

اسپندگان سبز و فرخنده باد