رویارویی ایمان و کفر در رباعیات

نویسنده: یزدان صفایی

رویارویی ایمان و کفر در رباعیات خیام

در تاریخ ایران پس از اسلام؛شمار زیادی از اندیشمندان که دیدگاه ها و قراردادهای اجتماعی را زیر پا میگذاشته اند؛ به فساد اندیشه متهم شده اند.خیام نیز از این اتهام ها در امان نمانده است.

درباره ی ایمان و کفر خیام؛ دو دیدگاه وجود دارد:

آ)دیدگاه نخست سرودن همچین رباعیات کفر آمیزی را از سوی شخصیتی پژوهشی که دانشمند و فیلسوف به شمار می آمده است را دور از ذهن میدانند. از پیروان این دیدگاه میتوان به زنده یاد استاد سیدعلینقی امین اشاره کرد که در این باره در کتاب خداشناسی و اعتقادات اسلامی نوشته است:

((مقصود تذکره ی جمیع فلاسفه و حکما و متکلمین و دانشمندان علوم طبیعی یا ریاضی نیست و الا باید باز از بزرگانی مانند ابوسیف کندی ؛حکیم عمر خیام نیشابوری و ..یاد کنیم.هرچه شخص مقام علمی بیشتری داشته باشد؛خود را در برابر شکوه آفرینش و قدرت خدا کوچکتر میبند))

ب)دیدگاه دیگر بر بی دینی و کفر خیام تاکید کرده است.از نامورترین پیروان این دیدگاه میتوان به صادق هدایت اشاراه داشت.

اما به نظظر میرسدخیام نیز میتواند در ابعادی؛ باورهای همگانی هازمان(جامعه) را پذیرا باشد و همچنان در بعد دیگر به ویژه هنگامی که اندیشه های شاعرانه را به تصویر میکشد؛ آن باور ها را مورد شک قرار دهد. پس از سرودن چنین اشعاری آن هم در دنیای مستانه چندان از او دور از اندیشه نیست.
در این راستا میتوان گفته های زیر را نقل کرد:
1) زمخشری در رساله ی الزاجر به روشنی بیان میکند که خیام با اندیشه های ابوالعلاء معری خو داشته است و البته درون مایه رباعییات خیام با سروده های او همانندی دارد.
سروده های ابولعلاء معری نیز کفر آمیز است؛ برای نمونه :

اثنان اهل عرض؛ذو عقل بلا دین و آخر دین لا عقل له!

که یعنی: مردم زمین دو دسته اند:دارایان عقل که دین ندارند و دین داران که عقل ندارند که این سروده خود نشان دهنده اندیشه های اوست.

2)ابولحسن بیهقی که در تتمه صوان الحکمه شرح حال خیامی را به عنوان فیلسوف نوشته و از شاعری او چیزی بیان نکرده اما از شاعری دو تن از ستاره شناسان و فیلسوفان همکار او به نامهای معموری و ابوالعباس لوکری گواهی داده است.

3)بیشتر فیلسوفان ایرانی گاه گاهی به پارسی و عربی شعر می سروده اند. نمونه های آن عبارتند از:
ابن سینا؛فخر رازی؛ملاصدرا؛فیض کاشانی؛خواجه نصیرالدین طوسی و...

پس سرایش شعر از خیام نیز چندان شگفت نیست.

4)این ادعا که درون مایه رباعیات خیام با نوشته های علمی او همخوانی ندارد ؛درست نیست چرا که:

آ--این رباعیات در دوره هایی معین از زندگی او سروده شده است.
ب--درون مایه برخی از آنها که نادرستی های استدلالهای متکلمان را نشان میدهد؛تناقضی با ویژگی های شخصیتی-علمی خیام ندارد
پ-جهان شعر و سروده ؛بدون شک با دنیای ریاضیات و فلسفه و..تفاوت دارد.

پس همانگونه که مشخص است شخصیت فلسفی او نمیتواند شخصیت شاعرانه او را مورد پرسش قرار دهد. چنانکه خود میگوید:

دشمن به غلط گفت که من فلسفی ام ایزد داند که آن چه او گفت نی ام
لیکن چو در این غم آشیان آمده ام آخر کم از آنم که بدانم که کی ام؟

با این وجود ؛همچنان باید پژوهش کرد تا دانست که کدام رباعی اصیل است و کدام نیست؟ و همچنین باید زمان سرودن این رباعیات را شناخت .

5)اما مستنداتی نیز وجود دارد که به ما نشان میدهد که شک فلسفی در خلوت ذهنی با پذیرش دانسته های سنتی تضادی ندارد چرا که در میان صدها تن از بزرگان فلسفه و دانش و دین از جمله زکریای رازی؛ ناصر خسرو؛حافظ شیرازی؛میرزا اسماعیل افتخار الحکماء طالقانی و سید احمد خراسانی؛ذبیح بهروز و مهدی اخوان ثالث این گونه موارد را میبینم.

پس دانسته شد که چنین تضادی خیلی هم کمیاب و نادر نیست و حتی این شک چنان رایج است که فن شک شناسی
شعبه ای از معارف بشری است. از جهت نظری؛ابن سینا؛غزالی و رنه دکارت با تفاوت هایی؛ شناخت شناسی خود را از شک آغاز کرده اند.

پس همچنان که غزالی درالمنقذ من الضلال؛ به روشنی پیشینه شک فلسفی خود را بیان میکند خیام نیز میتواند بگوید:

وزین کوزه گر دهر چنین جام لطیف می سازد و باز زمین می زندش!

خیام جهان را هیچ و چوچ میدانو شوندی(دلیل) برای آمدن ورفتن انسان ها پیدا نمیکند و میگوید:

چون من رفتم؛جهان چه محدث چه قدیم!

بنابراین؛خیام؛در برابر اندیشه های سلبی اش که شبهه های فراوانی بر باورهای دینی وارد کرده؛اندیشه های مسلمی هم دارد که در رباعیات او موج میزند.
این اندیشه اغتنام فرصت و خوش بودن که در فرهنگ ایران ریشه ی دیرینه ای دارد و به ویژه در خراسان بزرگ؛در میان گروهی از نخبگان فرهنگی که پیرو مکتب اپیکور بوده اند؛پیشینه داشته است.

این اغتنام فرصت در عرفان ایرانی/اسلامی هم باز تاب دارد:

صوفی این الوقت باشد ای رفیق نیست فردا گفتن از شرط طریق

پس از خیام؛حافظ نیز این مفهوم را در سروده هایش تکرار کرده است.

پس با حفظ پیشینه فرهنگی و گواهی های تاریخی؛همان خیام نامی؛میتواند سراینده رباعیاتی باشد که غنیمت شمردن فرصت را اندرز داده است و سروده های کفرآمیز نیز دارد.
نیز آنچهبیهقی از دیدار خود با خیام نقل میکند و این که خیام از بیهقی شعری از حماسه ی ابوتمام را پرسیده است؛ با توجه به این که حماسه شامل بخشهایی در هجو و هزل و خمریات است؛این اجازه را به ما میدهد که حتا برخی از سروده های مستانه وار منسوب به خیام را نیز اصیل بدانیم؛ چراکه نظامی عروضی در چهار مقاله از شرکت خیام در بزم عشرت و مجلس شادی و شادی خواری خبر میدهد.
این اسناد و آنچه تا اینجا گفته شد البته به این معنی نیست که خیام؛همه عمر خود را به بیهودگی و یا شراب خوارگی گذرانده است؛چرا که نیک میدانیم بسیاری از سرایندگان ایرانی از جمله ملاهادی سبزواری و حاج میرزا حبیب خراسانی در وصف شراب
خوارگی شعر ها ساخته اند؛بی آنکه در همه زندگی خود لب به شراب تر کرده باشند.از آن مهم تر ما میدانیم که عارفان ایرانی از واژه های می و ساغر و ..به شکل نمادین بهره جسته اند. پس میتوان اشاره به باده گساری را دشمنی با ریاکاری و دروغ گویی دانست .

بنابر این؛اگر بزرگی خیام در مبارزه با قطعیت است؛ شاید بهتر باشد که ما قطعی در این باره سخن نگوییم.

بن مایه:
کتاب رباعیات امین؛با گفتاری درباره ی رباعیات و خیام/چاپ اول:1387/شماره کتاب شناسی ملی:1090771/ پدید آورنده: پروفسور سید حسن امین

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت

حکيم عمر خيام نيشابوری ،ستاره شناس .رياضی دان .فيلسوف و چکامه سرای فرهيخته و نامی ايران ،پيرو راستی در پندار ،گفتار و کردار بود .
رهروان ميدانند که شک سنگ بنای راه آگاهيست و کسی که شک نميکند از پايه در اينراه وارد نميشود .
عمر خيام دريافتهای خود را سر راست بروز ميداد و به مانند برخی رياکاران و نان به نرخ روز خورها ،هيچگاه به گزافه سخن نميراند .
او هميشه به سوی روشنايی گام بر ميداشت و در زمينه های گوناگون رياضی ،ستاره شناسی و فلسفه به دستاوردهای درخشانی نيز دست يافت .
عمر خيام وارونه شاگردش صادق هدايت در زندگی پر بار خود همواره مبارز راه روشنايی بود و هيچگاه از اين ميدان اهورايی تا پايان پا پس نکشيد .
گــر مــن ز می مغانه مـستم هستم

گر کافر و گبر و بت پرستم هستم

هر طایفه ای بمن گــمـانی دارد

من زان خودم چنان که هستم هستم

عضويت در سايت

درود

شاید بد نباشد که دوستان آگاه به سنجش دقیقتر میان اندیشه های خیام و صادق هدایت بپردازند.

سپاس