از ديدگاه سينمایی، صداهای موجود در صحنه ها و موقعيت های گوناگون داستان های شاهنامه را به سه دسته كلی می توان تقسيم كرد: 1– موسيقی 2– اثرات صوتی 3- گفتار يا كلام شخصيت ها. در اين مقاله بر آنيم تا به موسيقی در شاهنامه بپردازيم. نوع موسيقی داستان های شاهنامه را بر اساس موقعيت می توان به دو گروه موسيقی رزمی و موسيقی بزمی تقسيم بندی كرد .

موسيقي رزمی: در اغلب صحنه های نبرد شاهنامه، موسيقی رزمی در آغاز به علامت حمله يا حركت سپاه، همچنين به نشانه ورود يك شخصيت به صحنه، يا حركت يك پهلوان و ورود او به ميدان نبرد نواخته می شود كه فضای پر هيجان و يا ترس آوری را در مقدمه صوتی ( (Overture نبرد می آفريند و غالباً در صحنه های نبرد گروهی، فردوسی به توصيف صدا، به ويژه با آوردن نام سازهای جنگی پر خروش كه صدایی كر كننده، ترس آور و يا هيجان بخش دارند می پردازد. اين گروه از سازهای جنگی كه نام آنها برده می شود، و اغلب تأثير صوتی نواختن آن در صحنه يا ميدان مورد وصف قرار می گيرد، عبارتند از: كوس، بوق، كرنا، هندی درای، زنگ، شيپور، نای رويين، نای سرغين، گاودم، رويينه خم و تبيره ... كه همه سازهای باستانی اند و به جز كرنا تا امروزه جز نامی از بقيه باقی نمانده است.




خروشيدن آمد ز پرده سرای
ابا ناله كوس و هندی درای
تبيره بر آمد ز درگاه شاه
نهادند بر سر ز آهن كلاه ...
زمين كوه تا كوه جوشن وران
برفتند با گرزهای گران

ابيات زير نمونه ای گويا از كاربرد سازهای رزمی است كه در توصيف فردوسی، به صورت اركستر اسيونی از تركيب صدای پنج ساز جنگی پياپی نام برده شده اند:

چو خورشيد تابان ز بالا بگشت
خروش تبيره بر آمد زدشت
به شهر اندرون كوس با كرنای
خروشيدن زنگ و هندی ورای
سپاه اندر آورد پيش سپاه
چو هامون شد از گرد كوه سياه



نمونه ای از موسيقی رزمی برای اعلام خبر: افراسياب در نخستين رويارويی اش با رستم، از پيش جهان پهلوان ايرانی می گريزد و رستم سپاه توران را تار و مار می كند. موسيقی، پيروزی او ( ايرانيان) را به پدرش زال و شاه ايران اعلام می كند:

چو آوای زنگ آمد از پشت پيل
خروشيدن كوس بر چند ميل
يكی مژده بردند نزديك شاه
كه رستم بدريد قلب سپاه

و نمونه ای از وصف مبالغه آميز موسيقی رزمی را، در نبرد شاپور پسر اردشير با برانوش پهلوان رومی در زير می آوريم كه در اركستراسيون آن، گروه پر قدرتی از سازهای رزمی به كار گرفته شده اند:

چو بر خاست آواز كوس از دو روی
زقلب اندر آمد گو نامجوی ...
بر آمد زهر سپه كوس و غو
بجنبيد در قلبگه شاه نو
ز بس ناله بوق و هندی درای
همی چرخ و ماه اندر آمد ز جای
تبيره ببستند بر پشت پيل
همی بر شد آوازشان بر دو ميل
زمين جنب جنبان شد و پر ز گرد
چو آتش درخشان سناد نبرد

موسيقی بزمی: در شاهنامه، در مجلس بزم بيشتر از سازهای زهی چون رباب، چنگ، تنبور، بربط، عود و رود استفاده می شود و گاه از ساز های كوبه ای نظير دف و زنگ و ساز بادی چون نی يا نای (كه اين ساز در رزم هم گاه به كار می رود). در جشنها نيز اغلب از تركيبات متنوعی از انواع ساز ها ياد می شود. در شاهنامه و در آغاز دوره پهلوانی (عهد منوچهر)، برای نخستين بار از ساز و آواز در جشن پيوند زال و رودابه نام برده می شود :



بفرمود تا زنگ و هندی درای
زدند و گشادند پرده سرای
چه آوای نای و چه آوای چنگ
خروشيدن بوق و آوای زنگ

در جشن تولد رستم از نواختن انواعی از ساز های بزمی (و رزمی) ياد شده است:

به شادی بر آمد ز در گاه كوس
بياراست ميدان چو چشم خروس
می آورد و رامشگران را بخواند
به خواهندگان بر درم بر فشاند
همه دشت پر باده و نای بود
به هر كنج صد مجلس آرای بود
به زاولستان از كران تا كران
نشسته به هر جای رامشگران


و چند سال پس از تولد رستم – آنگاه كه سام (پدربزرگ او) ميل به ديدار با نوه خود می كند، زال از آمدن سام آگاه می شود و به پيشواز پدر می رود:

چو زال آگهی يافت بر بست كوس
ز لشگر زمين گشت چون آبنوس ...
بزد مهره در جام و بر خاست غو
بر آمد ز هر دو سپه دارو رو
بخوردند باده به آوای رود
همی گفت هر يك به نوبت سرود .