آب گوهر آفرینش

با سپاس فراوان از بانو نیره ی لسان

آب رمز همه ی چیز هایی است که با لقوه وجود دارد . سرچشمه (fons)و منشاء (origo), وزهدان همه ی امکانات هستی است . (الیاده- 1372). آب که مبدأ هر چیز نامتمایز و بلقوه و مبنای تجلی کائنات و مخزن همه ی جرثومه ها ست . رمز جوهر آغازین و اولی است . که همه صور آن زاده می شود . و با سیر قهقرایی یا بر اثر وقوع محمله ای بدان باز می گردند . در آغاز بوده است . و درپایان هر دو ره ی تاریخی یا کیهانی نیز باز می آیند. همواره هست . گرچه هرگز تنها نیست . زیرا آب همیشه نامیه است. و در برگیرنده ی همه ی صور بالقوه در وحدت غیرهم متکسرشان آب در آفرینش کیهان و اساطیر و آیین ها و شمایل نگاریها جدا از ساختار کلیت های فرهنگی مربوط به آنها همواره یک نقش دارد : مقدم بر هر شکلی و صورتی و محمل و تکیه گاه هر آفرینشی . (الیاده - 1372)

پدید آمدن چرخه ی زایش از عنصر ازلی آب مبنای بسیاری از اساطیر کیهان شناختی ملل اعم از مصر- هند - آشور - یونان و روم اعتقاد به اقیانوس های آغازین در آغاز آفرینش است.پیدا ست در این صورت باید گفت : آب مقدم بر هر خلقی و شکلی است . (زمردی - 1382)

بنابر باورهای سخت کهن پیش از آفرینش همه چیز در هم ریخته و بی نظمی و تیرگی بر شرایط پیش از هستی حاکم بود.بودن شکل بی شکلی آب و تیرگی اعماقش آن آشفتگی آغازین پیش از آفرینش را در ذهن اسطوره آفرین انسان کهن تداعی می کرد . بنابراین این اعتقاد وجود داشت که پیش از آفرینش آب بود و هستی از آب این ماده ی خام آفرینش پدید آمده است . بر اساس این پندار آب در بردارنده ی همه ی اشکال نامعین و بلقوه ی حیات و محل اتکای هستی محسوب میشد.

نقش آب در آفرینش (در خارج از ایران)

1- افسانه ی بابلی :

در آغاز هیچ چیز جز آپسو اقیانوس آب شیرین و تیامات اقیانوس آب شور وجود نداشت . چون این دو به هم پیوستند جفت نخستین به نامهای لاهور و لا ها مو پدید آمدند جفت نخستین با یکد یگر آمیختند و دو خدای دیگر به نامهای آنشار و کیاشار را زندگی بخشیدندو...(لاهیجی-کار -1371)

در اساطیر مصر در نخستین فرایند ابتدا اتوم از آب های آشفته اقیانوس آغازین noumسر درآورد . noumهمان کائوس است که همه ی امکانات بالقوه ی هستی را در درون خود نهان داشته بود . اتوم یا tem از این آب های آغازین ولادت یافت . جهان خدا نام گرفت و آفریننده شد.

جوهر فرد هستی - حافظ میگوید :

بعد اژ اینم نبود شایبه ی در جوهر فرد
که دهان تو در این نکته خوش استدلالی است
....................................................

- سومری های کهن نیز آب را با پیدایش هستی مرتبط می دانستند به گمان آنان :

اآ ea//خدای بزرگ و آفریننده ی انسان بود . جالب آن که در زبان سومری آ به معنی آب است . و در عین حال بر مفاهیمی چون نطفه تولید کننده و بارگیری هم دلالت می کند.

در اسطوره ی پولیزیایی آمده: در آغاز فقط آبهایی (اقیانوسی) وجود داشت که ظلمات کیهان آن ها را در برگرفته بود. آنگاه خداوند یو IU//برترین خدا گفت : باید آبها از هم بشکافند و جدا گردند و آسمانها شکل پذیرند و زمین بشود ! جهان اینچنین با سخنان دایر به آفرنیش کیهان وجود یافت . در روایات سامی نیز نقش آب در آفرینش بسیار مهم است. در سفر پیدایش آمده است : و خدا گفت : فلکی باشد در میان آب ها و آبها را جدا کند و خدا فلک را بساخت و آب های زیر فلک را از آب های بالای فلک جدا کرد . و چنین شد ...

در تورات در باب تکوین آمده : تاریکی بر سطح آبها و روح خدا بر سطح آبها حرکت کرد. لجه یا ژرفا برگردان واژه ی عبری tehom است . که به معنی آب های زیر زمینی است. و با واژه ی بابلی tiamat به معنای هیولایی ازلی آب یا اقیانوس مرتبط است .

در کیهان شناسی هند آب بن مایه های حیات و خاستگاه هستی است :

- در بهوگودیگیتا ( = سرود خدایان ) آمده است: بدان که اشکال و صورت ها از پراکریتی prakriti پدید آمده اند و در سرود چهاردهم همین کتاب کریشنا (تجلی هشتم ویشنو خدای هندو ) میگوید : پراکریتی زهدان من است همه ی موجودات را در آن می نهم و زایش همه ی موجودات از آن است و هر صورتی که در هر زهدانی پدید آید از پراکریتی است.

در سرود 129از ماندالای 10 ریگ ویدا شرایط پیش از آفرینش بدین گونه توصیف میشود : در آن هنگام نه نیستی بود نه هستی در آن هنگام نه مرگ بود نه حیات جاوید و نه نشانه ای از شب و روز در آغاز تاریکی در تاریکی نهفته بود هیچ علامت مشخصی نبود همه جا آب بود .

در حما سه ی رامایانه گفته شده: که همه جا آب بود و زمین در آب تشکیل شد . گردیزی در زین الاخبار ص 295 آورده است که یکی از فرقه های هند باستان آب پرستان بوده اند و چنین گویند که برای آب فرشته ای است و آب اصل همه ی نباتات و جانوران است و اصل زندگانی اوست .

در رساله ی براهناما : manu مانو آورنده ی شریعت این دوره ی جهانی در آغاز آب را آفرید و روی آن دانه ای افشاند که به صورت تخمی زرین در آمدو مانو به صورت برهمن در آن ظاهر شد ... درست مثل آفرینش زرتشت در دریاچه ی هامون

در افسانه ای دیگر : ذات مطلق یا برهمن پس از تمایل به آفرینش نخست آب را پدید آورد و تخم خویش را در آن نهاد که به صورت تخمی زرین درآمد و برهما که نیای موجودات است از آن تخم ولادت یافت .

مسعودی در مروج الذهب در بیان آغاز کار خلقت از ابن عباس خبر می آورد که بر اساس آن : نخستین چیزی که خداوند آفرید آب بود و عرش او نیز بر آب بود از آب بخاری پدید آورد و آن را آسمان نامید . آنگاه آب را بخشکانید و آن را زمین کرد.

در روایات اسلامی :

در روایات نهج البلاغه :

در آغاز تهیگاهی بود آن گاه خداوند آب را پدید آورد - از توصیف موج ناکی این آب بر می آید که اقیانوسی بیکران بود - آنگاه بادهای وزنده را پدید آورد که از هر سو بر دریای آغازین می وزیدند و خیزابه های سترگ بر می انگیخت. در آن آشوب اول الزمان از خیزابه ها کفی برخاست و خداوند از آن آسمان را پدید آورد .

در متون دیگر ایرانی :

چنین گوید به دین که نخستین آفریده همه آب سرشکی بود . زیرا همه از آب بود جز تخمه ی مردمان و گوسپندان زیرا آنان از اصل آتش است . او نخست آسمان را آفرید برای باز داشتن باشد که آن را آغازین خوانند . دیگر آب را آفرید برای از میان بردن دیو تشنگی .(بهار - 1377)

- روند خلقت در بندهش چنین باز تاب یافته : اهورا مزدا نخست آسمان را آفرید سپس آب را آفرید و فراخکرت را که آبش به اندازه ی دریا های عالم است تمام این آبها از سرچشمه ی اردوی سورا آناهیتا واقع بر البرز روان شدند . (قرشی - 1380)

در روایات پهلوی آمده است که دومین آفرینش هرمزد آب بود که آن را از اشک (؟) آفرید ه . (بهار - 1377)

- در دومین مرحله ی تکوین جهان اهورامزدا آبها را آفرید و آبها به سوی دریای فراخکرت که یک سوم زمین را در جهت حد جنوبی البرز کوه اشغال کرده بود جاری شد . این دریا آنچنان عظیم است که آب هزار دریاچه را در بر دارد . برخی بزرگ است و برخی کو چک و برخی آن قدر وسیع است که یک سوار نمی تواند در مدتی کمتر از چهل روز گرد آن بگردد . همه ی آب ها از چشمه اردوی سور آناهیتا (چشمه ی آب و زلال غرب) جاری است . (کارنوی - 1383)

درباره ی خلقت آب در گزیده های زادسپرم آمده اسست که : پس باد آب را به کرانه های در یای فراخکرت ( وئورو کشه) برانید آب سه بخش گردید و سه دریا ار آن بوجود آمد . (قرشی -1380)

زنر بر این باور است که در اندیشه های زور وانی آب و تیرگی ماده ی خام آفرینش بود ه . و هم او از دینکرت سخن می گوید :همه ی مخلوقات از آب و آتش پدید آمدند .

در بندهش می خوانیم : خرداد سرور سال ها و ماه ها و روز هاست یعنی این که او سرور همه است. او را گیتی آب خویش است . چنین گوید : هستی زایش و پرورش همه ی موجودات مادی جهان از آب است و زمین را نیز از او است . (مزدا پور -1383)

ارتباط آب و ابر نیز باید از آنجا باشد که در اساطیر ایرانی خلقت آب از گوهر آسمان فرض شده است . در سرو دهای فلسفی ریگ ودا ریشه خدایان ودایی غالبا به عنصر
آب نسبت داده می شود . و در اساطیر ایرانی ایزد نگهبان اردویسور ا ناهید است که منشاء گشترش مادی است . تصاویر اساطیری بی شماری مضمون واحدی را مدام بازگو می کنند و آن این است که خدایان آب از آب زاده می شوند .(زمردی- 1383)

نظامی گنجوی در اقبالنامه می گوید :(رجبی - 1360)

ز باران او گشت پیدا سپهر
پدید آمد از برق او ماه و مهر
...............................
زماهیتی کز بخار او فتاد
زمین گشت و بر جای خویش ایستاد
.....................................
چنین گشت بر من به دانش درست
که جز آب جوهر نبود از نخست
حکیم ناصر خسرو هم در شعری لغز گونه تأثیر زندگی بخش آب را همچون فرشته ای که جان می بخشد و زندگی می دهد چنین بیان داشته :

چیست آن لشگر فریشتگان
که بیایند از آسمان پران
سوی آن مرده ای که زنده شود
چون بشویندش آن فریشتگان
چیست آن مرده ی فریشته خوار
به بهار و به تیر و به تابستان

جای دیگر در بیان ترکیب ماده عالم گفته است :(یا حقی -1375)
نهاد عالم ترکیب و چرخ و هفت اختر
شد آفریده بترتیب ازین چهار گوهر
ز آب روشن و از تیره خاک و آتش و باد
چهار گوهر و هر چار ضد یکدیگر

و در خاتمه به این نکته اشاره می شود که طبق بینش اساطیری در نهایت و رستاخیز نیز آب خواهد بود : آثاری از بینش کهن تجدید کهن خلق سالانه ی کیهان را که در سنن یهودی و مسیحی باقی مانده است خاطر نشان می کند . جهان در در ماه های تشرین (TISHRI)یا نیسان (NISAN)یعنی در موسم بارندگی دورانی که برای خلقت کیهان کمال مطلوب محسوب می شود آفریده شده است . برای مسیحیان نیز سر تبرک آب در عید الظهور (روز ملوک - ششم ژانویه) معنای کیهان آفرینی مشابهی دارد "خداوند از نو آسمانها را آفریده چون گنهکاران اجرام سماوی پرستیده بودند . از نو زمین را آفرید چون به علت (گناه) حضرت آدم طراوت و درخشش را از دست داده بود و با آب دهانش مخلوقات نوینی آفرید این تکرار جاودانی خلق عالم باعث می شود هر سال نوی سر آغاز دورانی باشد رستاخیز مردگان را ممکن میسازد و امید مؤمنان به رستاخیز ابدان یا معاد جسمانی را تقویت می کند . این سنت را هم اقوام سامی باور دارند و هم مسیحیان .

قزوینی می گوید :" که در نوروز خداوند مردگان را بر خیزاند و در کالبدشان روان می دمد و با آسمان فرمود تا بر آنان ببارد و رسم آب پاشیدن به یکدیگر در این روز از آنجاست " این عبارت پیوند تنگاتنگ است که میان تصورات" آفرینش با آب" ولادت و رستاخیز هست : "خداوند سه کلید دارد : کلید باران - کلید زایش و کلید رستاخیز مردگان " (الیاده - 1372)

پایان