خواب های اهورایی در شاهنامه

خواب های اهورایی در شاهنامه
پروفسور سید حسن امین در نوشتاری با این نام ، به بررسی خواب های شاهنامه پرداخته :
"فردوسی در شاهنامه مکرر رویا را پنجره ای به جهان غیب و ابزاری برای شناخت غیرمحسوس شناسایی می کند"
"فردوسی در مجموع سی و چهار بار در شاهنامه از خواب و رویا سخن در میان آورده است"
در زیر برخی از خواب های اهورایی شاهنامه را که در این نوشتار بدان ها پرداخته شده می آورم

خواب کیخسرو
هنگامی که کیخسرو از پادشاهی سر می خورد و مدت پنج هفته گریان و خروشان به درگاه خدای می نالد , عاقبت سروش را به خواب می بیند :
بخفت او و روشن روانش نخفت
که اندر جهان با خرد بود جفت
چنان دید در خواب کو را به گوش
نهفته به گیتی خجسته سروش
که ای شاه نیک اختر نیک بخت
بسودی بسی یاره و تاج و تخت
اگر زین جهان تیز بشتافتی
کنون آنچه جستی همه یافتی

خواب کید
کید پادشاه هند چندین شب متوالی صحنه خاصی را مکرر به خواب می بیند که :
یکش شاه بد هند را ، کید نام
خردمند و بینادل و شادکام
دمادم به ده شب پس یکدگر
همی خواب دید ، این شگفتی نگر
"کید تمام حکیمان را گرد کرد و از ایشان انجمنی ساخت تا خواب او را تعبیر کنند. ولی کسی از عهده ی تعبیر آن برنیامد تا آن که مهران ، آن را تعبیر کرد و گفت که اسکندر با سپاهی به هند حمله خواهد کرد و تنها راه نجات ، آشتی و صلح با اسکندر از طریق اهدای دختر ، فیلسوف و پرشک و قدح خاص شاه به اسکندر است :
چو بشنید مهران ز کید این سخن
بدو گفت از این خواب دل بر مکن
نه کمتر شود بر تو نام بلند
نه آید برین پادشاهی گزند

خواب سام
در داستان زال ، سام (فرزند زال و پدر رستم) مردی هندو را سوار بر اسب به خواب می بیند که به او مژده ی تولد فرزندی می دهد و سام پس از بیداری رویای خود را برای موبدان نقل می کند :
چو بیدار شد موبدان را بخواند
وزین در سخن چند گونه براند
بدیشان بگفت آنچه در خواب دید
جز آن هر چه از کاروانان شنید
ادامه دارد

خواب افراسیاب
افراسیاب کابوسی به خواب می بیند که آن را به گرسیوز و موبدان باز می گوید :
بیابان پر از مار دیدم به خواب
زمین پر ز گرد ، آسمان پر عقاب

خواب گودرز
گودرز با شنیدن صدای سروش در خواب از وجود کیخسرو در توران آگهی می یابد :
چنان دید گودرز یک شب به خواب
که ابری برآمد از ایران پر آب
بر آن ابر پران خجسته سروش
به گودرز گفتی که بگشای گوش
به توران یکی شهریار نو است
کجا نام او شاه کیخسرو است

خواب کتایون
کتایون (دختر قیصر) شوهر آینده خود را به خواب می بیند :
کتایون چنان دید یک شب به خواب
که روشن شدی کشور آفتاب
یکی انجمن مرد پیدا شدی
از انبوه مردم ثریا شدی
سر انجمن بود بیگانه ای
غریبی دل آزاد فرزانه ای

خواب سیاوش
سیاوش (فرزند کیکاووس) به خواب می بیند که کشته شده است و سراسیمه از خواب بیدار می شود و به همسرش فرنگیس (دختر افراسیاب) می گوید :
چنان دیده ام - سرو سیمین - به خواب
که بودی یکی بیکران رود آب
یکی کوه آتش به دیگر کران
گرفته لب آب نیزه وران
ز یک سو شدی آتش تیزگرد
بر افروختی زو سیاوخش گرد
سیاوش بدو گفت کان خواب من
به جای آمد و تیره شد آب من

خواب ضحاک
ضحاک در چهل سال پایانی عمر ، شبی در خواب دید که سه مرد جنگی ناگهان در مقابل او پیدا شدند که او را از دیدن آن ها وحشت گرفت. موبدان خواب او را چنان تعبیر کردند که فریدون سر و تخت او را به خاک خواهد افکند :
چنان دید کز کاخ شاهنشهان
سه جنگی پدید آمدی ناگهان
دمان پیش ضحاک رفتی به جنگ
نهادی به گردن برش پالهنگ
همی تاختی تا دماوند کوه
کشان و دوان از پس اندر گروه

فردوسی در شاهنامه خواب مشهور انوشیروان را که مسلمانان آن را از شواهد نبوت پیامبر اسلام ثبت کرده اند ، نقل می کند. این خواب همان است که در بسیاری متون همچون تاریخ بلعمی و فارسنامه ی ابن بلخی آمده است که خسرو انوشیروان خود در شب ولادت حضرت رسول خواب دید که کنگره ی ایوان مداین به زمین افتاد و نوری از جانب حجاز بتابید که جهان را روشن ساخت. همان شب موبد موبدان نیز به خواب دید که اشتران کوچک تازیان بر اشتران بزرگ ایرانی قالب شدند.
در پی بازگوئی این خواب ها بود که از سوی خسرو انوشیروان به نعمان بن منذر حاکم حیره دستور داده شد تا بهترین معبر عرب را برای تعبیر خواب وی احضار کنند. صدور فرمان به تعبیر این خواب ، از سوی شق و سطیج کاهن می انجامد. فردوسی همین مضامین را در شاهنامه چنین به نظم درآورده است :
فراوان بر آن عهد ، کسری گریست
پس از عهد ، یک سال کسری بزیست
در این سال ، یک شب نیایش کنان
به خواب اندرون شد ستایش کنان
چنان دید روشن روانش به خواب
که در شب برآمد یکی آفتاب
چهل پایه ی نردبان از برش
که می رفت تا اوج کیوان سرش
برآمد بر این نردبان از حجاز
خرامان خرامان به کشی و ناز
جهان قاف تا قاف پر نور کرد
به هرجا که بد ماتمی ، سور کرد
در آفاق هر جا ز نزدیک و دور
نبد کان نه از فر او یافت نور
به هر جا که بد نور نزدیک راند
جز ایوان کسری که تاریک ماند

سپس به گزارش فردوسی ، بزرگمهر این خواب را تعبیر کرد ، اما از آنجا که فردوسی اسلام باور و شیعی مذهب است ، در گزارش تعبیر خواب انوشیروان ، خود حقانیت اسلام و معجزات پیامبر (از جمله شق القمر) را از بان بزرگمهر به نظم درآورده است ، در حالی که مسلم و ثابت است که بزرگمهر نمی تواند از وقوع چنین معجزه ای که هنوز اتفاق نیافتاده است ، آگاهی داشته باشد. پس باید اعتراف کرد که این گفتار نمودی از باورهای خالق شاهنامه است که در مقام گزارش خواب انوشیروان و تعبیر آن از سوی بزرگمهر باورهای اسلامی خویش را بر آن گزارش افزوده و گفته است :
از این روز در تا چهل سال بیش
نهد مردی از تازیان پایش پیش
که در پیش گیرد ره راستی
بپیچد ز هر کژی و کاستی
به هم بر زند دین زرتشت را
به مه چون نماید سرانگشت را
به دو نیمه گردد ز انگشت او
به کوشش نبیند کسی پشت او
به تخت سه پایه بر آید بلند
دهد مر جهان را به گفتار پند
پس از وی ز تو یک نبیره بود
که با پیل و کوس و تبیره بود
سپاهی بتازد بر او ، از حجاز
اگر چه ندارد سلیح و جهاز
ز تخت اندر آرد مر او را به خاک
ز گردان کند مر جهان جمله پاک
بیافتند همه رسم جشن سده
شود خاکدان جمله آتشکده
به گشتاسب ، جاماسب خود گفته بود
از این راز و این راه آشفته بود

انوشیروان در عالم رویا دید که گرازی با او از یک پیاله می نوشد. تعبیر این خواب به دست بزرگمهر جوان موجب بر کشیده شدن بزرگمهر شد. فردوسی پیش از ورود به این داستان درباره اهمیت خواب به طور عام و خوابی که ((شاه جهان)) (به عنوان نماد کل کشور) دیده باشد ، به طور خاص می گوید :
نگر خواب را بیهده نشمری
یکی بهره دانش ز پیغمبری
...شبی خفته بد شاه نوشین روان
خرد پیر و بیدار و دولت جوان
چنان دید در خواب کز پیش تخت
برستی یکی خسروانی درخت
شهنشاه را دل بیاراستی
می و رود و رامشگران خواستی
اما آن بر آن گام آرام و باز
نشستی یکی تیزدندان گراز
نشستی و می خوردن آراستی
می از جام نوشین روان خواستی

پروفسور امین در پایان این نوشتار چنین آورده :
بنابراین رویا در شاهنامه ابزار شناخت شهودی و وسیله ای برای ادراک ماوراءالطبیعی است. فردوسی به تعبیر خواب معتقد بوده و معبران در شاهنامه اغلب موبدان ، حکیمان و روحانیان بزرگ بوده اند که توانسته اند حوادث آینده را به تعبیر درست پیشگوئی کنند. در بخش اساطیری شاهنامه ، آفتاب نماد تولد ، باز نماد قدرت و سلطنت ، کوه آتش ، آتش افروزی و جنگ است. پس در اساطیر ایرانی ، رویا به زبان نمادین و سمبولیک از آینده خبر می دهد.
پایان

عضويت در سايت

عضويت در سايت

اقاي پرفسور!!! كه مدام روياي مصدق را دارد تحريفگر خوبي در ديگر زمينه هاي ايرانشناسي نيز ميباشد. من در اثارم ثابت كرده ام كه فردوسي مزدايي بوده است. بنگريد به:
منم فردوسي شاه شاعران
ديباچه شاهنامه / ويرايش و گزارش اميد عطايي فرد
انتشارات اشيانه كتاب. ٦٦٤٦٣٤٣٠