تاریخچه قـم

اکنون میخواهم به دومین مرحله ی تکوین جهان پس از آفرینش ستارگان و بروج 12گانه , میپردازم از کتاب اساطیر ایرانی - نگارش : آلبرت جوزف کارنوی , رویه ی 26

در دومین مرحله ی تکوین جهان , اهورامزدا آب ها آفرید و آب ها به سوی دریای فراخکرت که یک سوم زمین در جهت حد جنوبی البرز کوه اشغال کرده جاری شد . این دریا آنچنان عظیم است که آب هزار دریاچه را دربردارد . هر یک از دریاجه ها خصوصیاتی دارد ; برخی بزرگ و برخی کوچک و برخی آن قدر وسیع که یک سوار نمیتواند در مدتی کمتر از جهل روز گرد آن بگردد .
...............................................................................

این دریا دقیقا همان دریاچه ی ساوه است که شهرهای پیش از تاریخی گرد آن در حدود 7000 سال پیش به وجود آمد و شهر قم (جمکران )یکی از این شهر ها بود بنا به کتاب تاریخ قم و از دیگر روستا ها و شهرها آوه بود و همچنین ساوه ی همدان در روزگارانی وسعت آن از این هم بیشتر بود(مهزمین)

در رویه ی 27 میخواهیم

چشمه ای که به دریاچه ی فراخکرت میریزد ناهید نام دارد او این داده ها را از یشت پنجم آورده است

این چشمه به عنوان افزاینده ی حیات , افزاینده ی چهارپایان , و گیاهان و چشمه ای که به همه ی کشورها رونق و برکت میبخشد , ناهید دارنده ی هزار خلیج به دریای فراخکرت میریزد و کلیه ی کرانه های دریا هنگامی که این چشمه غرش کنان به آن میرسد به جوش میآید ...
....................................................................................
در کتاب تاریخ قم دقیقا همین تصویر پردازی از قم شده و اینکه قم در زیر آب بود هنگامیکه کیخسرو از سرزمین توران بازگشت مبهوت این آب صاف و روشن شد و اینکه کیقباد با کج کردن مسیر رودخانه زمینهایش را از زیر آب درآورد

و اینکه ساحل آن چراگاه دامها بود و مناظری از کومه ها ی علفی پیرامونش بود . (مهر زمین)

یکی از دلایلی که در باور مردمان پیش از تاریخ فلات ایران البرز ستون جهانی است اینست که همه ی آسمان و زمین و زندگی در البرز کوه نهفته است این بخش از آفرینش زمین است که در بندهش آمده

از کتاب اساطیر ایرانی -رویه ی 28

به منظور رقابت و هم چشمی با آفرینش اهورامزدا , اهریمن زمین را شکافت و در قسمت وسط ی آن جای گرفت . آن زمین به لرزه درآمد و کوه ها سر از خاک بیرون آوردند . نخست البرز کوه (Hara Berezaiti)خلق شد و سپس دیگر سلسله جبال همچون درختی که ریشه در زمین دوانده , سر به ابرها میساید و به صفوف منظم در اطراف البرز کوه قرار گرفته است . البرز کوه از دیگر جبال بلندتر است و قله اش به آسمان میرسد . در یکی از قلل البرز به نام تَئِتَر خورشید و ماه و ستارگان طلوع میکند و از قله ی دیگری به نام هوکیری آب چشمه ی ناهید فرو میریزد و گیاه هَومَه یا گیاه حیات نیز در این قله نشانده شده است . ما بدرستی از طبیعت این گیاه اطلاع نداریم ولی میدانیم که خواص سکر آور و سرمست کننده آن , هیجان و شوقی بر میآنگیخت و به این گیاه جنبه ی ایزدی و ربانی میبخشید ...

یکی از مهمترین دلایلی که شهر قم همان بهشت جمشید این است که شهر قم شهر مردگان و جمشید یا یمه هندی سرور قلمرو مردگان است که در آینده آن را روشن خواهم ساخت .این اصطلاح شهر مردگان که به قم داده شده یک باور بسیار باستانی و اسطوره ای است

در ادامه ی داستان آفرینش ; رویه ی 29 از همین کتاب

به داستان آفرینش گیاهان میرسیم

سپس نوبت آفرینش گیاهان فرارسید و اَمِرِتات امشاسپندی که گیاهان را در حفاظت داشت آن ها را به قطعات خُرد تقسیم کرد و با آبی که تشتر به چنگ آورده بود درآمیخت . آن گاه شِعری (یا شعرای) یمانی (نام یک ستاره )بارانی بر زمین فرو ریخت و نباتات به مانند مویی که بر سر انسان میروید , روی زمین روییدند و ده هزار از آنها جهت درمان 10000 درد و بیماری , که اهریمن برای آزار آفریدگان اهورامزدا پدید آورده بود , سر از خاک بیرون آورد از این 10000 رستنی 100000 رستنی که اکنون در جهان وجود دارد پدید آمد

سپس از این جوانه ها درخت همه تخم در میان دریای فراخکرت رویید . این درخت کلیه ی نباتات را در رشد و نمو یاری میکند . در کنار درخت همه تخم , درخت گَئو کرن (شاخ گاو ) برای مقابله با پوسیدگی و فرتوتی پدید آمد . وجود این درخت برای احیای عالم و زندگی ابدی که دنبال آن میآید ضروری است ; هر کس برگ این درخت را بخورد , جاودان میشود , و به همین مناسبت آن را برگزیده و سرور گیاهان و درختان خوانند (بندهش -9;'گزیده های زادَسپَرَم )

.................................................................

دوباره رسیدیم به رمرز جاودانگی در بهشت جمشید گیاه هوم سپید (گئوکرن)که در میان دریای فراخکرت میروید

این یک گیاه سمبیلیک و اسطوره ای است که رمرز زندگی در آن است انسان باستان زندگی را به مانند یک نوشیدنی و یا افشره (عصاره ای ) میدید که از این گیاه به دست میآید چرا مرگ =بیماری و جاودانگی یعنی نبود درد و بیماری و گیاه نماد دارو و سلاحی برای مبارزه با درد و بیماری

همچنانکه که میبینیم رمز بیمرگی مردمان در بهشت جمشید همین گیاه سمبلیک بوده که در چشمه ی زندگی ریشه دارد

خاک سرزمین قم خاکستر درد و غم است - براستی هنگامیکه دریاچه ی ساوه خشکید چه بر سر باورهای مردم آمد ؟ براستی چگونه امیدهای مردم به نا امیدی دگرگون شد ؟ هنگامیکه دریاچه ی ساوه خشکید همه چیز با آن خشکید فرهنگ - دین - تمدن - هویت همه چیز .... همه چیز ...

در یسنا در بندهای 17-18-19-20 (از رویه ی 30 از همین کتاب )

باورهای ایرانیان را پیرامون هوم میخوانیم:

هوم دور دارنده ی مرگ !ارزانی کننده ی عمر دراز !و ارزانی کننده ی فرزند به زنان ! و شوهر به دوشیزگان ! : هوم به زایندگان پسران نامور و فرزندان پارسا دهد ... هوم به آن کنیزکانی ( دختران دوشیزه) که دیر زمان شوهر نگرفته نشستند , یک شوهر پیمان شناس بخشد, به محض این که خواهش شود از آن خردمند

گیاه هوم با مراسمی که طی آن ایرانیان خود را به عصر آفرینش و خدایان نزدیک میکردند در پیوند است و جالب اینکه بنا به گفته ی بندهش این گیاه در قله ی هوکیری یکی از قله های رشته کوه البرز که چشمه ی اناهید از آن سرچشمه میگیرد میروید.(مهر زمین)

اقوام هند و ایرانی از گیاه هوم زرد شکل زمینی هوم سفید را که در دیای اساطیری فراخکرت جای داشت در طی مراسمی به کار میبردند که به مردان و فرشتگان نیرو و قدرت میبخشد بدین مناسبت از هوم زرین یاد میشود و او را به یاری میخواندند

یک تصویر پردازی دیگری هم در متون زرتشتی از دریای فراخکرد شده که بسیار زیباست

از رویه ی 42

در کتب زرتشتی از گاوی به نام هَذیوش یا سَرسَوک به گویش پهلوی نام میبرد که ادوار قدیم مردمان بر پشت آن به کرانه های مختلف دریای فراخکرد سفر میکردند

این نشان از آن دارد که این دریاچه خیلی هم ژرفا نداشته بلکه بیشتر گسترده بوده است

بهره گیری از گاو به عنوان مرکب در بخش هایی از گنداره بین افغانستان و پاکستان هنوز رایج است و من فرتورش را خواهم گذاشت

از فصل چهارم این کتاب با فرنام " افسانه های ییم"(جمشید)

در نوشتار پایین قهرمان یمه در اوستا با یمه سنسکریت (هندی) مقایسه شده هر دو با خوانش یمه در اوستا و وداها آمده اما چون میخواسته با هم اشتباه نشود برای نمونه ی ایرانی از گویش پهلوی یعنی جمشید استفاده شده است
رویه ی 69

داستان جمشید جالب ترین و تنها افسانه ی مفصل ایرانیان است و تردیدی نیست که این افسانه در روایات قوم آریایی یا لااقل هند و ایرانی سابقه داشته است همان طور که اوستا از جم , پسر ویوَنگهوَنت نام میبرد , کتاب مقدس ودا از یَمَ پسر ویوَسوَنت سخن میراند و همان طور که جم بر سرزمین دورافتادهای (منظور شهر زیر زمینی پس از دوران توفان-مهر زمین )سخن میراند که در آن رنج و سرما و گرما وجود ندارد سلطنت میکند , یَمَ شهریار پدران و ارواح(مردگان )است و بر فراز درخت تنومندی با آنان (مردگان) انس میآراید و باز همان طور که باغ جمشید در کوه یا در بیغوله ای که ماه و خورشید در آن دیده نمیشود قرار دارد , یَمَ نیز در یکی از مناطق دور افتاده ی افلاک مسکن دارد .جمشید جهان را را روی مردمان گشود , یَمَ پدر و سرور ساکنان خانه نام دارد .جمشید با درآمدن به راه خورشید , کشورهای جدیدی گشود و پدید آورد , یَمَ راهی یافته تا مُردگان را به ماوای ابدی آنها رهنمون شود ; وی فبل از همه جان سپرد و راه را برای بسیاری از مردمان گشود . مرغی به باغ جمشید پیام میآورد و , یَمَ نیز جغد یا کبوتری را به عنوان پیک در اختیار دارد . با وجود این نکات مشترک , تفاوت بارزی بین آن دو وجود دارد : یَمَ نخستین بشر فانی است و آشکار است که با مردگان و قلمرو مردگان و قلمرو ارواح ارتباط دارد , ولی جمشید از شهریاران ادوار کهن است

رویه ی 71

فر و شکوه جمشید , آنچنان در روایات ریشه دوانیده بود که فردوسی همان طور که گذشت وی را به خورشید تشبیه میکند و تخت و تاج او را پر فروغ می یابد و فر شاهی را در ناصیه ی او ساطع میبیند . دلیل این که افسانه ی جمشید به ادوار کهن منجر میشود , همانا جمله ی است که فردوسی در وصف جمشید به کار میبرد , و این جمله هیچ گونه مناسبتی با شهریاری وی ندارد . فردوسی از قول جمشید میگوید : روان را سوی روشنی ره کنم . این عبارت از یکی از قطعات وندیداد (جمشید برای فراخ ساختن زمین برای مردمان به راه خورشید در میآید )گرفته شده است و نشان میدهد که این عمل جمشید شاید در اصل برای راهنمایی مردگان انجام گرفته ; چه جمشید را عادت بر آن بود که ارواح را به سوی خورشید رهنمون شود , به راه خورشید که راه جمشید است .

درود بر همگی

من دوباره ی اصطلاح ستون جهانی منطقه ی جنوبی البرز را بر پایه ی کتاب شناخت اساطیر ایران -نگارش : جان هینلز - ترجمه ی ژاله آموزگار و زنده یاد احمد تفضلی - پراکنش : چشمه بیان میکنم

همچنان که گفتم در طی حدیثی منسوب به امام صادق گفته شده که در روز رستاخیز مردمان فلات ایران در گرد قبه ای در سرزمین جبل جمع میشوند

این حدیث درست گرته برداری از باورهای زرتشتی و پیش زرتشتی است

از رویه ی 29 با فرنام " تصویر عالم "

ایرانیان باستان جهان را گرد و همواره مانند بشقابی تصور میکردند . در نظر آنان آسمان فضای بیپایان نبود , بلکه جوهری سخت همچون صخرهای از الماس بود که جهان را مانند پوسته ای در برگرفته بود . زمین در حالت اصلی و دست نخورده ی خود هموار بود , نه دره ای داشت و نه کوهی , و خورشید و ماه و اختران بالای زمین بیحرکت در وسط آسمان قرار داشتند . همه چیز آرام و هماهنگ بود . اما این آرامش با ورود شر (اهریمن)در عالم در هم شکسته شد که آسمان را شکست و به آن داخل شد , به آب فرو شد و سپس به میان زمین تاخت و آن را به لرزه درآورد و بر اثر آن کوه ها از زمین بیرون آمدند .کوه اصلی کوه البرز بود که 800 سال طول کشید تا از زمین به درآمد .200 سال طول کشید تا به ستاره پایه رسید و 200 سال تا خورشید پایه و 200 سال دیگر هم طول کشید تا به منتهی الیه آسمان رسید . به این ترتیب , این کوه میان گیهان کشیده شد است , در حال که ته آن به آسمان در جایی که جهان را احاطه کرده , پیوسته است . ریشه های این کوه گیهانی در زیر زمین پراکنده اند و آن را به هم پیوسته نگاه میدارند و از این ریشه ها همه ی کوه های دیگر سر بر میآورند . در وسط زمین کوه تیره که قله ی البرز است قرار دارد و از آنجا ت به عرش , پل چینوت کشیده شده که روان ها پس از مرگ , در سفر خویش به سوی بهشت یا دوزخ باید از آن بگذرند . ستیغ ارزور بر لبه ی کوه البرز , دروازه ی دوزخ است که در آنجا دیوان با هم مشغول به گفتگو مشغولند

ادامه دارد...

تنها زمین نبود که بر اثر ورود شر در جهان به لرزه درآمد , خورشید و ماه و اختران نیز از جای خود تکان خوردند , به طوریکه تا دوران بازسازی جهان همچون تاج هایی در پیرامون زمین میچرخند , و هر روز از 180 روزنی که کوه البرز در مشرق است , داخل میشوند و از 180 روزنی که در مغرب است خارج میگردند .

قطرات باران را ایزد تیشتریه =تیشتر ساخت .باد آن ها را به یک سو برد تا از آن دریای گیهانی , وروکشه(فراخکرت=پهلوی) یا دریای بی انتها را تشکیل دهد که آن سوی قله ی کوه البرز قرار دارد.این دریا چنان وسیع است که هزار دریاچه را شامل میشود که عبارتند از چشمه های ایزد بانو اناهیتا , در میان این دریا دو درخت قرار دارد ; درخت دربردارنده ی همه ی تخمها که همه ی درختان از آن منشعب میشوند و درخت گَوکَرََنه یا هوم سفیدی که همه مردمان اکسیر را در هنگام بازسازی جهان از آن دریافت میدارند

این جمله ی آخر دقیقا به روز رستاخیز اشاره دارد

گویی کسانی داستان رستاخیز اسلامی را با داستان فرشکرد زرتشتی با هم آمیخته اند - چاودانگی در سرزمین جمشید قلمرو مردگان - قم

رویه ی 31 از همین کتاب هنگامی که نخستین قطرات باران فرو آمد زمین به هفت بخش تقسیم شد بخش میانی خونیرث , نیمی از همه ی زمین را تشکیل میدهد و 6 قسمت دیگر که خو نیرث را احاطه کرده اند , همه "کشور" خوانده میشود . آدمیان قادر نبودند از ناحیه ای به ناحیه ای دیگر بروند , مگر سوار بر پشت گاوی آسمانی به نام سریشوک srishok یا هَذَیوش Hadhayo

ان طور که از متون زرتشتی بر میآید بخش میانی زمین خونیرث و باز هم از خونیرث بخش میانی اش مهمتر و مقدس تر است این منطقه جز محدوده ی قم - استان مرکزی ری و شمال اصفهان را شامل میشود که بیشتر به اسطوره ی آفرینش برمیگردد چون بنا به باورهای مردمان فلات ایران نخست این بخش ها سر از خاک برآورد و دریاچه ی اسطورهای فراخکرت در این ناحیه بود

و در پیرامون فراخکرت همچنین 3 دریای بزرگ و 20 دریاچه ی کوچک تشکیل شده بوده و دو رودخانه یکی از شمال به سوی باختر و دیگری از شمال به سوی خاور و هر دو پس از اینکه دو انتهای زمین را دور میزدند دوباره به فراخکرت میریختند

البته این که فلات ایران سرشار از رودها و دریاچه های فراوان بودن و دریاچه ی عظیمی در بخش های کویری ایران بوده از دیدگاه زمین شناسی ثابت شده است .

چیزی که خیلی شگفت است از نگاره ای که از یمه هندی در کتاب شناخت اساطیر ایران - رویه ی 54 در دست است یمه ی هندی , خدای مرگ - را سوار بر گاو میشی نشان داده که ارواح درگذشتگان را بر آن حمل میکند این نشان از آن دارد بین مرکب گاو و جمشید رابطه ای برقرار است و دریای فراخکرت شاید در سرزمین جمشید بوده است