تاریخچه ی چادر زنان ایرانی

نخستين داده های ما از وجود چادر در ايران زمین در پیوند با دوره هخامنشي است. در سال 1906 ميلادي پروفسور «رودنكو» باستان شناس روس در محدوده پازيريك (مغولستان جنوبي) قطعه فرشي به دست آورد كه قديمي ترين گونه قالي در جهان به شمار مي رود. ويژگي اين فرش دستباف ايراني نقوش دو رويه آن است که بر يك طرف چند بانو (احتمالاً شاهزادگان هخامنشي) به حالت ايستاده نقش شده، در حاليكه سراندازهايي بر سر دارند و بر طرف ديگر چند بانوي اسب سوار ديده مي شوند كه چادرهايي بر سر دارند كه بي شباهت به چادر زنان كنوني عشاير جنوب ايران نيست. كشف و پيدايش فرتوهای همگون در دوره هاي گونا گون وجود پوشش را در ايران باستان پيش از اسلام را روشن مي كند.

پوشش در هر جامعه اي بر خاسته از منش رايج همان جامعه است كه اگر در جامعه الگوهايي براي پوشش به هستی آمده شده و پذیرش قومي پيدا كند، مي توان آن را فرهنگ و پوشش آن جامعه دانست. در ايران باستان، چادر پیش از اسلام بعنوان لباس «ملي» مطرح بوده است و پس از اسلام با پدید آمدن دگرگونیهایی در روش بهره گیری از آن پایدار ماند

لباس زنان اشكاني پيراهني بلند روي زمين، گشاد، پرچين، آستين دار و يقه راست بوده است و پيراهن ديگري روي آن را مي پوشانيده است. قد پيراهن دوم نسبت به اولي كوتاه و ضمناً يقه باز بوده است و روي اين دو پيراهن چادر به سر مي كردند. »
پيراهن ها از پارچه هاي منقش (مخصوصاً قلابدوزي شده) تهيه مي شده است. آنان كفش ساده دوران اشكاني را به پا مي كردند و كمربندشان منحصر به نواري بوده كه براي جمع كردن گشادي پيراهن در زير سينه مي بستند.

نقش برجسته پالير در موزه لوور زني از دوره اشكاني را نشان مي دهد. اين زن چادر به سر دارد و زير آن چیزی به مانند عمامه به خوبي نمايان است. بر بالاي پيشاني فلزي پهن منقوش و برجسته چون نواري موهاي جلوي سر را پوشانده و با وضع مطلوبي به عقب سر برده است.

در جاى ديگر آمده است: «چادر زنان اشكانى به رنگ‏هاى شاد و ارغوانى و يا سفيد بوده است. گوشه چادر در زير يك تخته فلزى بيضى منقوش يا دكمه كه به وسيله زنجيرى به گردن افكنده شده، بند است. اين چادر به نحوى روى سر مى‏افتاده كه کلاه را در قسمت عقب و پهلوها مى‏پوشانيده است.

بررسي نقوش سنگي و طرح‌هايي از چندين بشقاب باستاني نشان مي‌دهد كه بانون ساساني پيراهني بلند با آستين يا بدون آستين، پرچين و گشاد مي پوشيده اند و آن را با نواري در زير سينه مانند زنان اشكاني جمع مي كردند، از طرز قلم زني و چين سازي پيراهن و دامن پيداست كه در انتهاي دامن بر پشت پا، پارچه اي اضافه و پرچين به آن دوخته اند يقه پيراهن آنان اغلب گرد ولي يقه جلو باز تا پايين تر از سينه نيز ديده مي شود زنان ساساني گاهي چادر گشاد و پرچين سر مي كردند كه تا ساق پا مي رسيده است.

زن از چادر غافل ماند، گوشه ٔ چادر بگشاد... پاره ای خاک در چادر بست . (سندبادنامه ص 70).

پس آنگه چون زنان پوشیده چادر
به پیش ویس بانو شد سراسر.

فخرالدین اسعد (ویس و رامین ).

بگفت این و بگشاد چادر ز روی
همه روی ماه و همه مشک موی .

فردوسی .

ز دیبا کشیده برو چادری
ز هرگوهری بر سرش افسری .

فردوسی .

مر او را گفت رامین ای برادر
بپوش این راز ما را زیر چادر.

فخرالدین اسعد (ویس و رامین ).

بیارم ویسه را با کیش و چادر
پیاده چون سگان در پیش لشکر.

دوره مادها:
در كتاب «پوشاك باستانی ایرانیان» آمده : «اصلی كه باید درنظر داشت، این است كه طبق نقوش برجسته و مجسمه های ماقبل میلاد، پوشاك زنان آن دوره (مادها) از لحاظ شكل (باكمی تفاوت) با پوشاك مردان یكسان است.
وی درادامه برای توضیح نقوش برجای مانده می نویسد : « مرد وزن به واسطه اختلافی كه میان پوشش سرشان وجود دارد، ازهم تمیز داده می شوند . به نظر می رسد كه زنان پوششی نیز روی سرخود گذارده اند واز زیر آن گیسوهای بلندشان نمایان است.»
دوره پارسی ها (هخامنشیان):
پارسی ها به وسیله كوروش، دولت ماد را از میان برداشته و سلسله هخامنشی را تاسیس كردند. آنها ازنظر لباس همانند مادها بودند. درمورد پوشاك خاص زنان این دوره آمده است: «ازروی برخی نقوش مانده ازآن زمان، به زنان بومی برمی خوریم كه پوششی جالب دارند. پیراهن آنان پوششی ساده وبلند یا دارای راسته چین و آستین كوتاه است. به زنان دیگر آن دوره نیز برمی خوریم كه از پهلو به اسب سوارند. اینان چادری مستطیل برروی همه لباس خود افكنده ودرزیر آن ، یك پیراهن بادامن بلند ودرزیر آن نیز ،پیراهن بلند دیگری تا به مچ پا نمایان است.»

از نگاره ها چنین بر میآید که چادر بیشتر در میان پارسها رایج بوده تا مادها

این نوشتار بسیار خواندنی است از وب لاگ چهل گیس40gis.com :

در مورد خاستگاه چادر حرف و حدیث های بسیاری است. برخی با مدارکی ریشه آن را در ایران باستان می دانند و در مقابل عده ای با مدارکی از زنان آن دوران بدون این پوشش ارائه می دهند. اما نکته قابل توجه این است که حق به طور دقیق با هیچکدام از این آرا نیست. با تأملی دقیق تردر یافته ها نشان می دهد که زنان درباری از چادر به عنوان وجه تمایز از زنان متعلق به اقشار پائین تر استفاده می کردند.(از دیدگاه مهر زمین بسیار درست است- چادر یک لباس اشرافی بوده است )

دراین زمینه می توان به یک اثر از ابنیه ی ارگیلی در شمال غربی آناتولی که زنان را سوار بر اسب به تصویر کشیده اند و هم اکنون در موزه ی استانبول می باشد، توجه کرد که برای اولین بار پوششی مانند چادر را به صورت ابتدایی آن مطرح میکند. البته این پوشش چادر مانند در فرش های پا زیر یک به صورت پارچه ای با حاشیه دوزی بسیار زیبا آویزان از پشت تاج خانم های هخامنشی دیده می شود.
به گزارش «چهل گیس»، در نگاره ای که از سنگ آهک است و در مصر به دست آمده (موزه ی بروکلین) زنی را با تن پوش هخامنشی ملاحظه می کنیم که با گردن بندی از مروارید در گردن و گوشواره هایی بر گوش زینت یافته و آرایش موها نیز شبیه سنگ لاجورد تخت جمشید است .<<چین های افقی لباس و پارچه ای که به خورد چین ها داده شده و تشکیل قوس های مکرر را داده است، به وضوح همانی است که در لباس هخامنشی و در نگاره های تخت جمشید می بینیم. این لباس برش زیبایی دارد و در قسمت پشت تا زمین آویخته است. آستین برش گشاد و آویخته دارد.دستهای نگاره در جلو به هم گره خورده و گردنبندی چند ردیفه از مروارید مانند گردنبندی که از خزانه ی پاسارگاد به دست آمده بر گردن دارد حلقه های بزرگی زینت بخش گوش ها شده و موها را نواری با نقش نیلوفر نگه داشته است این نوار همان است که اسلحه دارهای شاه در نگاره ی بیستون بر سر دارند.
در مهر بسیار ظریف و زیبایی که در موزه ی لوور پاریس موجود است ملکه ای با لباس و تاج و چادر زنان هخامنشی بر مسند شاهانه ای تکیه زده و پاهایش بر روی چهار پایه ای کرسی مانند قرار دارد. در مقابل او ندیمه ای بدون کلاه با موهای بافته ایستاده پرنده ای را به حضور می آورد و زنی دیگر با تاج و آرایش موی بسیار زیبا که نواری چادر مانند از پشت سر از زیرتاج رها شده ،دیده می شود این زن کیفی در دست دارد که مانند کیف های آشوری است.
نویسنده کتاب تاریخ پوشاک اقوام ایرانی دربررسی پوشش زنان عادی جامعه هخامنشی بیان می کند که در آن زمان زنان مانند مردان لباس می پوشیدند به عنوان نمونه در بررسی لوحه های گلی (که در ارتباط با محا سبات دیوان تخت جمشید به دست آمده) می توان دریافت کرد که زن ومرد در کنار یکدیگر کار می کردند و از حقوقی برابر بر خوردار بودند، در مهره های به دست آمده گروهی زنان کشاورز و خیاط را مشاهده می کنیم. تن پوش زنان پارسی در این آثار همانند تن پوش مردان است، گرچه نمونه ی بارزی از آن در فرش های پا زیر یک دیده میشود، اما نقل داستان هایی از مورخان نیز این مسئله را تایید می کند که زنان تن پوشی همانند مردان داشته اند.
داستان اسارت زنی به نام “پانته آ” که زنفون چگونگی آن را در کتاب خود ذکر کرده است.البته نمونه های پراکنده ای از تن پوش زنان عادی در آثار باقی مانده از دوره ی هخامنشیان وجود دارد که مبین آن است که لباس دوخته شده با آستین های تنگ آنان بی شباهت به لباس زنان ایلامی نیست.

زنان درباری از چادر به عنوان وجه تمایز از زنان متعلق به اقشار پائین تر استفاده می کردند.

این شعار را همیشه هنگامیکه آن زنان رخت شور و بد بخت بیچاره را در رسانه های ایران میبینید به یاد داشته باشید Very Happy

حال به سرزمین سغد میرویم جایی که این شعار فرهنگی درباره ی لباس ملی ایرانیان همانند ایران باستان است . من از همه ی ملی گرایان میخواهم که به دور از هیچ جبهه گیری سیاسی تنها به فرتورهایی که در آینده خواهم گذاشت بنگرند و داوری کنند که ما چه به سر لباس ملی زن ایرانی در آورده ایم ؟!!!!

اینجا سرزمین سغد است که بسیاری از روخدادهای شاهنامه در اینجا روی داده . آن بانوی پیشتر یک بانوی امروزی بدون پوشش با شلوار نامور سنبادی است . در این سرزمین پوشش اسلامی یک دستور نیست .اینجا بانوان برای همراهی این عروس بانو انجمن کرده اند هیچ کدام چادر بر سر ندارند مگر شالی که تا کمر میرسد . آن عروس بانوی سنتی یک چادر چرخی درست به مانند چادر سیاه ایرانی از جنس حریر سفید مخمل کوب هفت رنگ بر سر دارد با یک تاج زرین درست به مانند همان نقش مهر هخامنشی براستی که شگفت انگیز است نه ؟!!!!!!!! اینست نشان شکوه چادر ایرانی ببینید چادر در ایران به چه روزی افتاده تف هم بر آن نمی اندازند چرا چادر در ایران به این روز افتاده که من برای اینکه مردم از من نهراسند و به من انگ سیاسی نزنند از پوشیدن آن شرم دارم؟!!!!!!!!!!!!!!!!!!

زنان دربار اشکانی به استفاده از لباسهاي پرچين دوره پارسي و هخامنشي رغبتي نداشتند و مد روز در آن دوران متمايل به لباس يونانيان بود. با اين وجود آنان براي زيبايي بيشتر بر سرشان چادر مي انداختند و گاهي پارچه اي را به دور كمر خود مي بستند. نكته جالب توجه در اين خصوص اينست كه زنان قاسم آبادي گيلان امروزه از پارچه اي براي بستن دور كمرشان استفاده مي كنند معبود اشكانيان ستارگان و سياراتي چون خورشيد و ماه بود و براي همين زنان اشكاني براي تزيين دور لچك و روي سربندها وكلاهايشان علائم مذهبي همچون ماه، ستاره و پيكره مهر را به كار مي بردند[/color][/size]. در مجسمه اي كه هم اكنون در موزه بغداد از شهر هاترا به نمايش گذاشته شده، پرنسس و اشفاري دختر سناتروك (اشك دهم) بر سكويي نشسته است و دامن پرچين پيراهن آستين دار اين ملكه از زير چادري كه بر سر دارد از قسمت جلو پيداست. مورخان براساس آثار به جاي مانده از آن عصر مي گويند: زنان اشكاني كه به رنگهاي روشن علاقمند بودند چادرهايي به رنگهاي ارغواني و سفيد مي پوشيدند

از عمده سربندهای ساسانی می توان از كلاهی بلند یا گرد نام برد كه به سبك پارتها با حفاظ گردن یا بدون آن است و گاه توسط نوارهایی بلند و باریك گره می خورد و تزیین می گردید. از زینتهای رایج دوران ساسانی، باید به گردن آویزه های پهن ساده یا مزین اشاره كرد و از عمده رنگهای موردپسند مردم در این دوره می توان از سرخ، آبی آسمانی و سبز نام برد. خرمی می افزاید: لباس زنان این دوره تونیك بلندی بود كه می توانست آستین بلند یا بی آستین باشد، كه گاهی با كمر پوشیده می شده است. پرورنس الیورهارپر، پژوهشگری كه در خصوص لباسهای زنان ساسانی، مطالعه كرده، می گوید: زنان این دوره از پیراهنی آستین و تنگ همراه با قطعه ای حلقوی و لخت تا زیر ساقها را می پوشانده، استفاده می كرده اند كه جنس پارچه های جلوی سینه و پاچه ها با جنس پارچه آستینها و شانه، متفاوت بوده است. برخی از این پیراهنها دارای تزیینات نواری شكل در زیر بازو و نیز بر دور گردن بوده اند. طرح پارچه ها به صورت طرحهای پر نقش و نگار و هندسی، یا به صورت گلدوزی شده،

در دوران ساسانی تمام لباسها داراي آستين بلند است (در حاليكه زنان مادي و ايلامي آستين كوتاه رسم بوده است)ولي در عصر ساساني تمام زنهاي متشخص لباس آستين بلند مي پوشيدند

در اسناد پازيريك ، ملكه ها موهايشان پوشيده است و تاجي كنگره دار بر سر دارند كه چادري روي آن كشيده شده است . ولي زنان نديمه اي كه همراه آنان وپشت سرشان ايستاده اند ، با سرهاي برهنه و با موهاي كوتاه و منظم ديده ميشوندكه در دست آنها پارچه اي (شايد حوله ) قرار دارد.در دست ملكه ،گل لوتوس (نيلوفر) ديده مي شود.

این نوشتار پر بار را بخوانید:

مسئله حجاب در ایران باستان :

از نکات قابل توجه و شایان ذکر برای زنان در دورهای تاریخی ایران باستان؛ علاوه بر شکل و فرم لباس ؛ مسئله حجاب است و این سئوال همیشه مطرح بوده است که آیا زنان ما؛ در دوران های گذشته گشاده رو بوده اند یا پوشیده روی؟

گفتنی است که تارخ نویسان در گذشته ؛ همیشه به جنگ ها و کشورگشائی ها و روش زمامداری و جهانگشائی و طرز اداره کشورها می پرداخته اند و خیلی کم به مسائل اجتماعی جامعه و زندگی خانوادگی توِّجه داشته اند و اگر کسی بخواهد دربارهُ داشتن یا نداشتن حجاب غور و بررسی کند؛ چندان به نتیجه مثبت و مستند و قابل اطمینان نمی رسد.

با وجود این ؛ با کنجکاوی در گزارش های تاریخی و مشاهدهُ نقوش برجسته و تصویرها و کاوشهای باستانشناسی؛ می توان اطلاعات مطلوبی به دست ا ورد.

در این میان تاریخنامهُ مستند و ملّی ما یعنی شاهنامه که فردوسی آن را از روی منابع دقیق و گفته ها و نوشته های فرزانگان و موبدان و دهگانان با دقت و وسواس زیاداز نظر درستی و دقت به نظم اورده است؛ منابعی در این مورد به دست می دهد.

با وجودی که شاهنامه هم بیشتر تاریخ پادشاهان و شرح جهانداری و جهانگشائی های آنان می باشد؛ ولی در عین حال فردوسی گوشه هائی از تاریخ اجتماعی ما را نشان می دهد و در این میان بارها نه تنها به ( پوشیده رویان) در مورد زنان ایران و همسایگان حتّی چین و روم نیز اشاراتی دارد و نشان می دهد که زنان ما از دوران های باستان دارای چادر بوده اند. در فرهنگ پهلوی ص ۹۴( از انتشارات دانشگاه تهران ) به واژه cvatur( چادر) بر می خوریم به معنی لباس و پوشش که از واژه پهلوی است و نشان می دهد که این واژه از ابتدای دوره ساسانیان و حتی قبل از آن دوره مورد استعمال داشته است زیرا برای آن واژه به وجود امده است و آن را به کار می برده اند.

البته به طور قطع این چادری که در زبان پهلوی از آن نام برده و زنان ایرانی استفاده می کردن با چادری که هم اکنون مرسوم است تفاوت دارد چون چادر امروزی از بعد از یورش اعراب وارد فرهنگ ایرانی شد. وزنان ایرانی در دوران باستان از این نوع چادرها استفاده نمی کردند.

همچنین از سرودهای فردوسی در شاهنامه نیز این نتیجه به دست می آید که از ابتدای تاریخ یعنی از دوران پادشاهی جمشید و فریدون ؛ زنان ایرانی پوشیده روی بوده اند چنان که در گرفتار شدن دو خواهر جمشید به دست ضحاک ؛ می گوید:

دو پاکیزه از خانه جمشید برون آوریدند لرزان چو بید

که جمشید را هر دو خواهر بدند سر بانوان را چو افسر بدند

ز پوشیده رویان یکی شهر ناز دگر ماهروئی به نام ارنواز

به ایوان ضحّاک بردنشان بدان اژدها فش سپردندشان

همچنین در تصویر یکی از قطعات فرش کشف شده در تپه پازیریک در دامنه کوه آلتائی ۱۹ کیلومتری مرز افغانستان که در سال ۱۳۲۸ خورشیدی در کاوشهای باستان شناسی به وسئله هیئت علمی روسی به دست آمده است. دو خاورشناس ( آقایان بارنت و داتسون) روُسای بخش های اشیاُ باستانی ایران و مصر و آشور و آثار خاورزمین در موزهُ بریتانیا ؛ می نویسد :…… نقش روی هر مربّع صحنه ایست مشتمل بر تصویر دو ملکه که چادر برسر دارند و دو ملکه کم اهمیّت تر که مراسم مذهبی را در برابر آتشدان انجام می دهند. این گونه صحنه ها بر روی نقوش مهرهای پارسی عهد هخامنشی دیده شده است.

” اشو زرتشت” پیامبر زرتشتیان در توصیه به پیروان خود کوشیده است تا پایه های حجابی را که زنان ایرانی به عنوان یک فرهنگ ملی در ظاهر و عرف رعایت می کنند درعمق روح آنان تحکیم نماید.

او می گوید: ای نوعروسان و دامادان! روی سخنم با شماست. به اندرزم گوش دهید و گفتارم را به خاطر بسپارید و با غیرت، در پی زندگانی پاک مَنشی برآیید. هر یک از شما باید در کردار نیک و مهرورزی، بر دیگری پیشدستی جوید تا آن زندگانی مقدس زناشویی، با خوشی و خرّمی همراه باشد… زنان و مردانی که به اندرز و راهنمایی من گوش فرا می‏دهند، آرامش و خوشی زندگی بهره‏شان خواهد بود و سختی و رنج از آنان دورخواهد گشت و به نیک‏نامی جاودانی خواهند رسید. ۱

درکتاب “وندی داد ” زرتشتیان درباره حجاب این گونه امده است :کلام ایزدی است که کردار زشت را نابود می کند ، ازتو ای مرد خواهش می کنم پیدایش و فزونی را پاک و پاکیزه ساز ، از تو ای زن خواهش می کنم تن و نیرو را پاک و پاکیزه ساز.

همچنین نیکنام نماینده زرتشتیان در مجلس شورای اسلامی در باره حجاب در شریعت زرتشت می گوید: شریعت زرتشت انسان را موجودی هوشمند و خردمندی می داند که برای رسیدن به ارزشهای انسانی و دوری از خصلت های حیوانی تلاش میکند، حفظ حجاب همراه با عفت باطنیاز جمله این ارزشهای انسانی است که شریعت زرتشت بران تاکید دارد.

در پایان در خصوص حجاب نکته های دیگری که یاد آوری آن لازم است ؛ این که :

بطوری که از اوستا و کتابهای دیگر ایرانیان باستان و مندرجات آنها و نیز اندرزنامه های دینی و اخلاقی گوناگونی که وجود داشته؛ استنباط می شود رعایت حجاب در هیچ زمان تکلیف و دستور دینی نبوده که اجباری برای رعایت حفظ آن متصوّرشودو به نظر می رسد که جامعه ایرانی از دورانهای باستان؛ حفظ حجاب و پوشیده روئی را یک نوع وظیفه اخلاقی و سنّتی می دانسته اند که رعایت آن به تدریج جزو سنن ملّی و وظیفه اخلاقی ؛ جا افتاده و پایدار مانده است.

تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت

زنان عشایر خود نمونه ی زنده ی پوشش در ایران باستان هستند

عشایر استان فارس

میهنم دوست دارم مردمانی را شاد و سر زنده ببینم Razz